Bielawa wczoraj i dziś / Langenbielau gestern und heute



Ikonografia / Ikonographie: Tadeusz Łazowski

Tekst / Beschreibung: dr Rafał Brzeziński

Przekład / Übersetzung: Anna Węclewska

Redakcja / Redaktion: Jadwiga Stępień



Kaplica katolicka / Die katholische Kapelle

Lata 20. XX w. Reichenbacherstraße (ul. Wolności). Pierwszy budynek po prawej, Reichenbacherstraße 15 (ul. Wolności 6), szkoła katolicka podlegająca fundacji „St. Vincenz Stift” (Fundacja św. Wincentego). Po przebudowaniu i powiększeniu szkoly w 1910 r. otwarto w jej murach kaplicę (pracami kierował Julius Zemelka). Otwarcia i poświęcenia kaplicy dokonał 14 września administrator parafii Hahn. Drugi budynek po prawej, Reichenbacherstraße 19 (ul. Wolności 10), należał do Heinricha Becka, kierownika kontroli ksiąg „Stadt Sparkasse zu Langenbielau” (Miejska Kasa Oszczędnościowa w Bielawie). Trzeci budynek po prawej, Reichenbacherstraße 23 (ul. Wolności 14), gospoda „Zum Goldenen Löwen” (Pod Złotym Lwem). Ówczesnym właścicielem gospody był Heinrich Erdmann (ostatnimi przed wojną gastronomami tej gospody byli Paul Stark i jego żona, Grete z domu Oleynik, budynek zaś należał do Elisabeth Erdmann). Pierwszy budynek po lewej, Reichenbacherstraße 14 (ul. Wolności 5), sklep z artykułami różnymi, który prowadził Fritz Daniel. Drugi budynek po lewej, Reichenbacherstraße  17 (ul. Wolności 7, 8), to masarnia Maxa Theuera.



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Reichenbacherstraße (ul. Wolności). Das erste Gebäude rechts, Reichenbacherstraße 15 (ul. Wolności 6), die katholische Schule, die dem St. Vincenz Stift gehörte. Nach dem Umbau und der Vergrößerung der Schule wurde im Jahre 1910 in ihren Mauern die Kapelle eröffnet. Alle Arbeiten führte Julius Zemelka. Die Eröffnung und Einweihung vollzog Pfarradministrator Hahn am 14. September 1910. Das zweite Gebäude rechts, Reichenbacherstraße 19 (ul. Wolności 10), gehörte Heinrich Beck, der Leiter der Buchprüfung „Stadt Sparkasse zu Langenbielau” war. Das dritte Gebäude rechts, Reichenbacherstraße 23 (ul. Wolności 14), das Gasthaus „Zum Goldenen Löwen”. Damaliger Gasthausbesitzer war Heinrich Erdmann. Vor dem zweiten Weltkrieg waren die letzten Gastwirte dieses Gasthauses Paul Stark und seine Frau Grete geboren Oleynik, das Gebäude gehörte Elisabeth Erdmann. Das erste Gebäude links, Reichenbacherstraße 14 (ul. Wolności 5), das Geschäft mit verschiedenen Waren, das Fritz Daniel führte. Das zweite Gebäude links, Reichenbacherstraße 17 (ul. Wolności 7, 8), die Fleischerei von Max Theuer.




Sklep Zenknera /  Paul Zenkners Geschäft

Lata 30. XX w. Reichenbacherstraße 26 (ul. Wolności 17a). Pierwszy budynek po prawej należał do mistrza ciesielskiego Juliusa Zenknera (na zdjęciu sklep Paula Zenknera z artykułami spożywczymi). W drugim budynku po prawej, także Reichenbacherstraße 26 (ul. Wolności 17), połączonym z pierwszym, również należącym do Paula Zenknera – sklep artykułami kolonialnymi prowadzony przez Emmę Zenkner.



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Reichenbacherstraße 26 (ul. Wolności 17a). Das erste Gebäude rechts gehörte Julius Zenkner, der Zimmermeister war. (Auf dem Foto das Lebensmittelgeschäft von Paul Zenkner). Im zweiten Gebäude rechts, auch Reichenbacherstraße 26 (ul. Wolności 17), das mit dem ersten Gebäude verbunden ist und Paul Zenkner gehörte – die Kolonialwarenhandlung geführt von Emma Zenkner.




Stacja „Nieder Langenbielau” / Der Bahnhof „Nieder Langenbielau”

Pocz. XX w. Stacja kolejowa „Nieder Langenbielau” (Bielawa Dolna, po 1945 r. Wschodnia). Adolf-Hitler-Straße 12 (ul. Stefana Żeromskiego 12). Budowę pierwszej stacji kolejowej w Bielawie, na powstającej linii kolejowej Dzierżoniów – Bielawa, rozpoczęto 24 V 1889 r. 17 X 1890 r. zaczęto na tej trasie układać szyny, a już 5 XI przejechał po nich pierwszy pociąg roboczy. W latach 40. XX w. kierownikiem tej stacji był Oskar Sabel.



Anfang des 20. Jhdts. Der Bahnhof „Nieder Langenbielau” (Bielawa Dolna, nach 1945, Bielawa Wschodnia). Adolf-Hitler-Straße 12 (ul. Stefana Żeromskiego 12). Am 24. Mai 1889 wurde der Bau des ersten Bahnhofes in Langenbielau auf aufstehende Eisenbahnlinie Reichenbach-Langenbielau angefangen. Am 17. Oktober 1890 hat man begonnen, auf dieser Straße die Schienen anzuordnen und am 5. November ist der erste Arbeitszug losgefahren. In den 40er Jahren des 20. Jhdts. war Oskar Sabel Leiter dieses Bahnhofes.




Zakład Flechtnera / Flechters Betrieb

Pocz. XX w. Reichenbacherstraße (ul. Wolności). Widok z dachu nieistniejącego  budynku gospody „Deutsches Haus” (Niemiecki Dom) (budynek wyburzony w 2003 r.). Trzeci budynek po lewej, Reichenbacherstraße 84 (budynek nie istnieje), hotel „Zur Post” (Pod Pocztą), którego właścicielem w poł. XIX w. był E. Hampel, od pocz. XX w. Josef Stelzer, w latach 20. XX w. Emil Theiner, a w latach 30. XX w. Pauline Hielscher. Po prawej, przed wysokim kominem, nieistniejący już (wyburzony w marcu 2008 r.) budynek założonego w 1832 r. zakładu włókienniczego „G. F. Flechtner” (po wojnie – Zakład II „Bieltexu”).



Anfang des 20. Jhdts. Reichenbacherstraße (ul. Wolności). Die Aussicht aufs Dach des nicht existierenden Gebäudes des Wirthauses „Deutsches Haus“ (Das Gebäude wurde im Jahr 2003 abgerissen.). Das vierte Gebäude links, Reichenbacherstraße 84 (das Gebäude existiert nicht mehr), das Hotel „Zur Post”, dessen der Besitzer Mitte der 30. Jahren des 20. Jhdts. E. Hampel war und wurde in der zweiten Hälfte der 30. Jahren des 20. Jhdts. durch Pauline Hielscher versetzt. Rechts vor dem hohen Schornstein, nicht bestehendes Gebäude des Textilbetriebes „G. F. Flechtner”(nach dem zweiten Weltkrieg – der zweite Betrieb – „Bieltex“), der im Jahr 1832 eröffnet wurde.




Marktplatz

Lata 20. XX w. Marktplatz – dolny plac targowy, przy Reichenbacherstraße (ul. Wolności). Trzeci budynek po prawej (różowy), Reichenbacherstraße 67-68 (ul. Wolności 57 i 58 - dzisiaj Centrum Kształcenia Zawodowego), ewangelicki zakład opiekuńczy dla bezdomnych dziewcząt „Hilbertstift” (Fundacja Hilberta), który został założony za pieniądze po zmarłym 18 IX 1888 r. Hermannie Hilbercie. 4 lata po śmierci fundatora (po wydanym przez urząd królewski 14 XII 1892 r. pozwoleniu) założono fundację „Hilbertstift”. W budynku tym w 1930 r. był ewangelicki „Säuglingskrippe Hilbertstift” (Żłobek Dla Niemowląt Fundacji Hilberta). Kuratelę nad nim sprawowal pastor Waldemar Süßenbach z żoną, Friedą. Żłobkiem kierowała mieszkająca w nim diakonisa Emma Türpitz; mieszkał tutaj także pastor Georg Wolter.



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Marktplatz – Nieder Marktplatz, an der Reichenbacherstraße (ul. Wolności). Das dritte Gebäude rechts (rosa) Reichenbacherstraße 67-68 (ul. Wolności 57 i 58 – heute Berufsbildungszentrum), das Fürsorgeheim für die obdachlosen Mädchen „Hilbertstift”, das dank dem Geld von Hermann Hilbert eingerichtet wurde, der am 18. September 1888 gestorben ist. 4 Jahren nach dem Tod des Geldgebers wurde die Stiftung „Hilbertstift” eröffnet. In diesem Gebäude befand sich „Säuglingskrippe Hilbertstift”. Die Vormundschaft übte der Priester Waldemar Süßenbach mit seiner Frau Friede aus. Diakonisse Emma Türpitz wohnte hier und beschäftigte sich mit der Kinderkrippe; hier wohnte auch der Priester Georg Wolter.




Atelier Wilhelma Kuhnta /  Wilhelm Kuhnts Atelier

Lata 40. XX w. Poststraße 1 (ul. Stefana Żeromskiego 14). Na pocz. XX w. budynek czynszowy należący do mistrza murarskiego Alfreda Zabela, a od lat 20. XX w. do zakładu „Meyer Kauffmann Textilwerke AG”. W latach 30. XX w. nazwę i numerację ulicy zmieniono na Neuewebschulstraße 2. Mieszkał tu m.in. fotograf Wilhelm Kuhnt. Po prawej stronie widoczne jest wejście do jego stojącego osobno atelier.



Die 40er Jahre des 20. Jhdts. Poststraße 1 (ul. Stefana Żeromskiego 14). Am Anfang des 20. Jhdts. war das Mietshaus, das dem Mauermeister Alfred Zabel gehörte, und seit den 20er Jahren des 20. Jhdts. in Eigentum von Betrieb „Meyer Kauffmann Textilwerke AG” übergangen ist. In den 30. Jahren des 20. Jhdts. wurde der Name und die Nummerierung der Straße zur Neue Webschulstraße 2 geändert. Hier wohnte u.a. der Fotograf Wilhelm Kuhnt. Rechts ist ein zu seinem getrennt stehenden Atelier Eingang sichtbar.




ul. Wolności / Reichenbacherstraße

Lata 30. XX w. Reichenbacherstraße (ul. Wolności). Pierwszy budynek po prawej, Reichenbacherstraße 46 (ul. Wolności 36), czynszówka należąca do zakładu „Christian Dierig”. Drugi, Reichenbacherstraße 48 (ul. Wolności 38), był wlasnością kupca Waldemara Neugebauera – spadkobiercy kupca Richarda Neugebauera. Trzeci budynek, Reichenbacherstraße 49 (ul. Wolności 39), szkoła katolicka; kamień węgielny pod budowę tej szkoły położono 5 VII 1860 r., a jej poświęcenia dokonano 23 IX 1861 r. Nauczycielami tej szkoły byli kolejno: August Kaschel, Carl Hoffmann, Bernhard Köbsch, Franz Nitsche, Anton Hannig (zm. 28 IX 1891 r., autor kroniki Bielawy z 1866 r.), Joseph Wels, Fritz Wessel i Hans Kudoke. Czwarty budynek, Reichenbacherstraße 51 (ul. Wolności 41) - apteka „Kronen Apotheke” (Apteka pod Koroną). W 1924 r. aptekę tę prowadził Carl Kosaucke, a po nim Martha Kosaucke. W 1937 r. (po zmianie nazwy ulicy na Hindenburgstraße) aptekę wydzierżawiono Eugenowi Rednerowi, a w 1943 r. Nepomukowi Kleberowi. Obecnie (pod przełożoną na język polski dawną nazwą) działa tu apteka „Pod Koroną”.



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Reichenbacherstraße (ul. Wolności). Das erste Gebäude rechts, Reichenbacherstraße 46 (ul. Wolności 36), das Mietshaus gehörte dem Betrieb „Christian Dierig”. Zweites, Reichenbacherstraße 48 (ul. Wolności 38), gehörte dem Kaufmann Waldemar Neugebauer – den Erbe des Kaufmannes Richard Neugebauer. Das dritte Gebäude, Reichenbacherstraße 49 (ul. Wolności 39), die katholische Schule; der Grundstein wurde am 5. Juli 1860 gelegt, und ihre Weihe war am 23. November 1861. Die Lehrer in dieser Schule waren: August Kaschel, Carl Hoffmann, Bernhard Köbsch, Franz Nitsche, Anton Hannig (gest. am 28. November 1891, der Autor: Chronik von Langenbielau, Langenbielau 1866), Joseph Wels, Fritz Wessel i Hans Kudoke. Das vierte Gebäude Reichenbacherstraße 51 (ul. Wolności 41) – „Kronen Apotheke”. Im Jahr 1924 führte diese Apotheke Carl Kosaucke, und später Martha Kosaucke. Im Jahr 1937 (nach der Veränderung der Straßenname – Hindenburgstraße) pachtete diese Apotheke Eugen Redner, und im Jahr 1943 Nepomuk Kleber. Zur Zeit funktioniert hier „Kronen Apotheke”. Der frühere Name wurde aus Deutsche ins Polnische übersetzt.




Szkoła ewangelicka / Die evangelische Schule

Lata 40. XX w. Uferstraße 48 (ul. Brzeżna 48). Na drugim planie szkoła ewangelicka (Evangelische Volksschule V), zaprojektowana przez architekta Hermanna Schatteburga (pochodzącego z Nesse we wschodniej Fryzji, a zamieszkałego w Bielawie). Kamień węgielny wmurowano 28 V 1897 r. Tempo budowy było tak imponujace, że nowy budynek poświęcono już 17 X 1897 r. Jego ściany wewnętrzne ozdobił bielawski malarz Oskar Anders. Uczniowie, nauczyciele i zaproszeni goście zebrali się przed budynkiem starej szkoły (Reichenbacherstraße 28 – ul. Wolności 19), gdzie pastor Dehmel wygłosił mowę pożegnalną. W uroczystym pochodzie wszyscy wyruszyli do nowej szkoły. Tutaj patron szkoły hrabia Seidlitz-Sandreczky otrzymał klucze do niej od architekta Schatteburga. Po poświęceniu nowych klas mowę inauguracyjną wygłosił inspektor oświatowy - pastor Schönwald, po czym goście udali się na śniadanie do gospody „Goldenen Stern” (Pod Złotą Gwiazdą) przy Weberstraße 5 (ul. Tkacka 5). Od początku istnienia tej szkoły do 1 IV 1917 r. szkołą kierował Carl Kolde, po nim, do 31 III 1918 r., Reinhold Becker, od 1 IV 1918 r. do 1 IX 1920 r. Paul Werner, a do 1 X 1931 r. Georg Runschke.



Die 40er Jahre des 20. Jhdts. Uferstraße 48 (ul. Brzeżna 48). Im Hintergrund befindet sich Evangelische Volksschule V, die vom Architekt Hermann Schatteburg (Er kam aus Nesse in Ostfriesland, und wohnte in Langenbielau) projektiert wurde. Der Grundstein wurde am 28. Mai 1897 gelegt. Das Tempo des Baues war so beeindruckend, dass das neue Gebäude am 17. Oktober 1897 geweiht wurde. Seine Innenwände schmückte Langenbielauer Maler Oskar Anders. Die Schüler, Lehrer und Gäste sammelten sich vor dem alten Schulgebäude (Reichenbacherstraße 28 – ul. Wolności 19) an, wo der Priester Dehmel die Abschiedsrede hielt. In dem feierlichen Umzug machten alle sich auf den Weg in die neue Schule. Hier bekam der Schulpatron der Graf Seidlitz-Sandreczky die Schlüssel vom Architekt Schatteburg. Nach der Weihe der neuen Klassenzimmer hielt die Eröffnungsrede der Ortsschulinspektor - der Priester Schönwald, und dann gingen die Gäste zum Gasthaus „Goldenen Stern” an der Weberstraße 5 (ul. Tkacka 5), um das Frühstück zu essen. Von Anfang bis 1. April 1917 führte der Schule Carl Kolde, dann bis 31. März 1918 Reinhold Becker, von 1. April 1918 bis 1. September 1920 Paul Werner und bis 1. Oktober 1931 Georg Runschke.




Szkoła katolicka / Die katholische Schule

Lata 40. XX w. Reichenbacherstraße 49 (ul. Stefana Żeromskiego 18). Szkoła katolicka (po 1945 r. Szkoła Podstawowa nr 1) zaprojektowana przez wrocławskiego architekta Hannsa Schlichta (ur. 21 I 1875 r. w Monachium). Teren pod budowę tej szkoły zakupiono od zakładu „Christian Dierig”, kamień węgielny położono 17 IV 1914 r., a budowę rozpoczęto 27 IV 1914 r. (pracami kierował budowniczy Kruppe). W uroczystości otwarcia nowej szkoły 14 VII 1915 r. brali udział: naczelnik gminy Bielawa Böhm, starosta dzierżoniowski Friedrich Christoph Martin Degenfeld-Schonburg, szkolny inspektor powiatowy dr Jaenicke, architekt Hanns Schlicht, budowniczy Kruppe, wielu znakomitych gości z Bielawy i całego powiatu oraz uczniowie i nauczyciele. Nowy budynek szkolny poświęcił proboszcz Karl Dreise, a otwarcia specjalnym kluczem dokonał nauczyciel Joseph Welz.


Die 40er Jahre des 20. Jhdts. Reichenbacherstraße 49 (ul. Stefana Żeromskiego 18).Die katholische Schule (nach 1945 Grundschule Nr. 1) projektiert von Breslauer Architekt Hanns Schlicht (geb. am 21. Januar 1875 in München). Das Gebiet unter dem Bau dieser Schule kaufte der Betrieb „Christian Dierig”, der Grundstein wurde am 17. April 1914 gelegt, und der Bau begann am 27. April 1914 (die Arbeiten führte der Baumeister Kruppe). An der Eröffnungsfeier der neuen Schule nahm am 14. Juli 1915 teil: Gemeindeschöffe Böhm, Landrat Friedrich Christoph Martin Degenfeld-Schonburg, Kreisschulinspektor Dr. Jaenicke, Architekt Hanns Schlicht, Baumeister Kruppe und viele hervorragende Gäste aus Langenbielau, Kreis Reichenbach und die Schüler und Lehrer. Das neue Schulgebäude weihte der Pfarrer Karl Dreise, und die Eröffnung mit der speziellen Schlüssel machte der Lehrer Joseph Welz.




Willa Flechtnerów / Flechtners Villa

Lata 30. XX w. Reichenbacherstraße 90 (ul. Wolności 80). Willa Flechtnerów, właścicieli zakładu „G. F. Flechtner“ (przy tej samej ulicy). W latach 20. XX w. mieszkała tutaj właścicielka tego zakładu Helene Flechtner. Od lat 30. XX w. willa należała do Gertrud, Gustava i Artura Flechtnerów ze Świdnicy i w tym czasie mieszkali tutaj: rotmistrz major Hasso von Wedel, Helene von Wedel i sierżant SA (reaktywowane po 1925 r. die Sturmabteilungen der NSDAP Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei – Oddziały Szturmowe Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników) Willy Behling – ujeżdżacz koni.



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Reichenbacherstraße 90 (ul. Wolności 80). Flechtners Villa, die Besitzer des Betriebes „G. F. Flechtner“ waren. In 20. Jahren des 20. Jhdts. wohnte hier die Besitzerin dieses Betriebes Helene Flechtner. Seit den 30er Jahren des 20. Jhdts. gehörte die Villa Gertrud, Gustava und Artur Flechtner aus Schweidnitz und in dieser Zeit wohnten hier: Major Rittermeister SA Hasso von Wedel, Helene von Wedel und Obertruppführer SA (reaktivierte nach 1925 die Sturmabteilungen der NSDAP Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei) Willy Behling – Bereiter.




Gospoda „Deutsches Haus” / Das Gasthaus „Deutsches Haus”

Lata 30. XX w. Reichenbacherstraße 96 (ul. Wolności 86 – budynek zburzony w 2003 r.). Gospoda „Deutsches Haus” (Niemiecki Dom). Jej najdawniejszym znanym właścicielem był Fritz Rudolf Benjamin Krause, później prowadził ją Adolf Krause, który był także strażakiem. Po jego tragicznej śmierci 5 VI 1915 r. (konnym wozem strażackim wpadł do kanału) gospodę poprowadziła wdowa po nim, Ida Krause. W latach 1924-1933 właścicielem lokalu był Georg Ludwig, w 1937 r. Martha Ludwig, później Georg Ludwig junior, a od 1943 r. lokal prowadził Paul Krause.



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Reichenbacherstraße 96 (ul. Wolności 86 – Das Gebäude wurde im Jahr 2003 zerstört.). Das Wirtshaus „Deutsches Haus”. Sein Besitzer war Fritz Rudolf Benjamin Krause, später führte es Adolf Krause, der Feuerwehrmann war. Nach seinem tragischen Tod am 5. Juni 1915 (mit dem Feuerfuhrwerk fiel er in den Kanal hinein) führte dieses Gasthaus eine Witwe von ihm, Ida Krause. In Jahren 1924-1933 war der Lokalbesitzer - Georg Ludwig, im Jahr 1937 Martha Ludwig, später Georg Ludwig Junior, und seit 1943 führte das Lokal Paul Krause.




Młyn „Schlossmühle” / Die Wassermühle „Schlossmühle”

Pocz. XX w. Habendorferstraße 3 (ul. Wojska Polskiego, przy dzisiejszym Parku Miejskim, budynek dzisiaj nie istnieje). Wodny młyn zbożowy „Schlossmühle” (Młyn Zamkowy), którego wlaścicielem byl hrabia Ernst Julius Adolf Erdmann von Seidlitz-Sandreczky. Do dzisiaj pozostał po tym młynie kanał młynówki (Mühlgraben) obok budynku przy ul. Wojska Polskiego 6. W latach 20. XX w. młyn ten nazywano „Steinbrichsmühle” (Młyn Steinbricha) od nazwiska ówczesnego właściciela.



Anfang des 20. Jhdts. Habendorferstraße 3 (ul. Wojska Polskiego, am heutigen Stadtspark, das Gebäude existiert nicht). Die Wassermühle „Schlossmühle”, deren Besitzer der Graf Ernst Julius Adolf Erdmann von Seidlitz-Sandreczky war. Bis heute blieb nur Mühlgraben neben dem Gebäude an der Wojska Polskiego 6. In den 20er Jahre des 20. Jhdts. nannte diese Mühle „Steinbrichsmühle” vom Name des damaligen Besitzer.




Kawiarnia „Parkgaststätte” / Die Café „Parkgaststätte”

Lata 30. XX w. Kawiarnia „Parkgaststätte” (Kawiarnia Parkowa - dzisiaj budynek nie istnieje) w założonym na pocz. lat 30. XX w. Parku Miejskim, wybudowana ok. 1932 r. przez Georga Ludwiga (przemiennie prowadzili ją Georg Ludwig i Ernst Hübner). Był to zaprojektowany przez świdnickiego architekta A.G. Gauerta drewniany, parterowy obiekt o wymiarach 12,14 m x 9 m, wys. 3,5 m (nie licząc spadzistego dachu). W 1939 r. dobudowano taras i otwarty pawilon. Po II wojnie światowej, do lat 80. XX w., kawiarnia ta funkcjonowała pod nazwą „Krystynka”.

Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Die Café „Parkgaststätte” (das Gebäude existiert heute nicht) im gegründeten am Anfang 30er Jahre des 20. Jhdts. Stadtpark, gebaute von Georg Ludwig (Sie war durch Georg Ludwig und Ernst Hübner geführt). Das war das projektierte durch Schweidnitzer Architekt A.G. Gauert Holz-, Erdgeschossobjekt mit den Ausmaßen 12,14 m x 9 m, Hoch 3,5 m (ohne Dach). Im Jahr 1939 wurden die Terrasse und das offene Nebengebäude angebaut. Nach zweiten Weltkrieg, bis den 80er Jahren des 20. Jhdts., funktionierte dieses Café unter dem Name „Krystynka“.




Staw parkowy / Teich im Stadtpark

Lata 20. XX w. Staw w Parku Miejskim. Do zasilania dwóch stawów w parku wykorzystywano kanał młynówki, który biegł do pobliskiego młyna zamkowego „Schlossmühle” (później „Steinbrichsmühle”). W 1934 r. mniejszy staw zlikwidowano i wybudowano basen kąpielowy o powierzchni 6000 m2. Od początku zarządzał nim mistrz pływalni (Bademeister) Gerhard Matschijewski. W latach 30. XX w. na większym stawie, ze sztuczną wyspą na środku, otwarto staw gondolowy, po którym pływano łódkami-gondolami. Zimą, gdy woda zamarzała, urządzano tu ślizgawkę. Basen kąpielowy zlikwidowano w latach 80. XX w., a na dawnym stawie gondolowym, w ostatnich latach zainstalowano podświetlaną fontannę.



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Teich im Stadtpark. Dabei nutzte man den durch den Park fließenden Mühlengraben, der zu „Schlossmühle” (später „Steinbrichsmühle”) führte und die beiden Parkteiche versorgte. Im Jahr 1934 wurde der kleine Teich beseitigt und das Bad mit einer Fläche von 6000 m2 eröffnet. Von Anfang wurde es von Bademeister Gerhard Matschijewski geleitet. In den 30er Jahren des 20. Jhdts. auf dem weiterhin größeren Teich konnte man Ruderboot fahren und dabei zu einer in der Mitte künstlich angelegten Insel gelangen. Im Winter gab es hier eine günstige Gelegenheit auf dem Eis Schlittschuh zu fahren. Das Bad wurde in den 80er Jahren des 20. Jhdts. beseitigt, und auf dem früheren Teich wurde im letzten Jahren  (2008) die Fontäne installiert.




Zamek rodziny von Sandreczky / Schloss von Sandreczky

Lata 20. XX w. Reichenbacherstraße (ul. Wolności 92 - obecnie Specjalny Ośrodek Szkolno Wychowawczy). W 1598 r. na miejscu wcześniejszego zamku bracia Wolf i Heinrich Seidlitz von Schönefeld zbudowali nowy zamek. W 1605 r. sprzedali go Christophowi von Rechenbergk und Oppach, a ten w 1618 r. odsprzedał go Christophowi von Netz. W 1672 r. ówcześni właściciele, Ernst Heinrich i Joachim Ernst von Netz, sprzedali go Barbarze von Sandreczky. Podczas rokowań VI koalicji antynapoleońskiej w Dzierżoniowie w 1813 r., w zamku mieszkał kanclerz Rzeszy, hrabia Karl August von Hardenberg. 2 XII 1886 r. właścicielem zamku stał się major Friedrich von Seidlitz. 1 IX 1930 r. miasto wykupiło zamek od jego ostatniego właściciela, Adolfa von Seidlitz.



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Reichenbacherstraße (ul. Wolności 92 – heute Sonder- Schul-Erziehungszentrum). Im Jahr 1598 haben die Brüder Wolf i Heinrich Seidlitz von Schönefeld die neue Burg auf dem Platz der früheren Burg gebaut. Im Jahr 1605 verkauften sie sie Christoph von Rechenbergk und Oppach und er verkaufte sie im Jahr 1618 Christoph von Netz weiter. Im Jahr 1672 damaliger Besitzer Ernst Heinrich und Joachim Ernst von Netz verkauften sie Barbara von Sandreczky. Während der Verhandlungen VI Anti Napoleon Koalition in Reichenbach im Jahr 1813 wohnte in der Burg der Reichskanzler, der Graf Karl August von Hardenberg. Am 2. Dezember 1886 wurde der Major Friedrich von Seidlitz der Besitzer der Burg. Am 1. September 1930 kaufte die Stadt die Burg von ihrem letzten Besitzer, Adolf von Seidlitz.




Gospoda „Paradies” / Das Gasthaus „Paradies”

Koniec lat 10. XX w. Eduard-Wagner-Straße 2 (po wojnie ul. Ernsta Thaelmanna, obecnie ul. 3 Maja 2). Gospoda „Paradies” (Rajska). W 1855 r. właścicielem restauracji „Hornigs Restauration” (Restauracja Horniga), która zmieniła później nazwę na „Zum Paradies” był Julius Hornig, w 1905 r. Berthold Zimmer, w latach 1924-1933 Heinrich Tilg, a od 1937 r. do 1945 r. Fritz Hoffmann. W latach 20. XX w. gospodę prowadził Alfred Geburtig (najpierw konduktor Kolei Sowiogórskiej, który w krótkim czasie, po ślubie z Elsą Prause – córką najbardziej znanego w powiecie dzierżoniowskim cukiernika, stał się znanym gastronomem). Prowadził on lokale także w innych miejscowościach, m.in. gospodę „Waldschloss” (Leśny Zamek) w Kamionkach (Kamionki 16A) czy kawiarnię „Café Schauburg” (Kawiarnia Kino) w Świdnicy, w pobliżu dworca kolejowego. Był również dyrektorem uzdrowiska Cieplice Zdrój (Bad Warmbrunn). Od założenia w 1889 r. do 1914 r. w gospodzie „Paradies”, działało „Männergesangverein Frohsinn” (Męskie Towarzystwo Śpiewacze Wesoły Nastrój).



Ende der 10er Jahre des 20. Jhdts. Eduard-Wagner-Straße 2 (nach dem Zweiten Weltkrieg ul. Ernsta Thaelmanna, heute ul. 3 Maja 2). Das Gasthaus „Paradies”. Im Jahr 1855 war Julius Hornig der Besitzer des Restaurants „Hornigs Restauration”, das später seinen Name „Zum Paradies” änderte. Im Jahr 1905 Berthold Zimmer, in Jahren von 1924 bis 1933 Heinrich Tilg, und seit 1937 bis 1945 Fritz Hoffmann. In den 20er Jahren des 20. Jhdts. führte das Gasthaus Alfred Geburtig (Zuerst der Schaffner des Eulengebirgsbahnes, der in der kurzen Zeit nach der Hochzeit mit Elsa Prause – die Tochter vom sehr bekannten im Kreis Reichenbach Konditor – der bekannte Gastwirt wurde.). Er führte die Lokalen in den anderen Orten, u.a. das Wirtshaus „Waldschloss” in Steinkunzendorf (Kamionki 16A) oder das Café „Café Schauburg” in Schweidnitz in der Nähe des Bahnhofes. Er war auch der Direktor des Kurorts Bad Warmbrunn. Seit der Gründung im Jahr 1889 bis 1914 funktionierte im Gasthaus „Paradies” - „Männergesangverein Frohsinn”.




Szkoła włókiennicza / Fachschule für Textilindustrie

Lata 30. XX w. Adolf-Hitler-Straße 40 (ul. Stefana Żeromskiego 41). Budynek dawnej willi Friedricha Wendta i winiarni „Friedrich Wendt & Söhne”. Od 1929 r. w zlicytowanych w 1927 r. budynkach po tej winiarni funkcjonowała szkoła „Kgl. Preußische Fachschule für Textilindustrie” (Królewska Pruska Szkoła Zawodowa Dla Przemysłu Włókienniczego). Po II wojnie światowej, od lat 50. XX w., działała tutaj szkoła zawodowa, tzw. „Metalowiec” (przeniesiona z Dzierżoniowa), szkoła włókiennicza, a obecnie mieści się tutaj Powiatowe Centrum Kształcenia Praktycznego w Bielawie (tzw. Szkoła Słoneczna) i Zamiejscowy Oddział Politechniki Wrocławskiej.



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Adolf-Hitler-Straße 40 (ul. Stefana Żeromskiego 41). Das Gebäude der alten Villa von Friedrich Wendt und der Weinhandlung „Friedrich Wendt & Söhne”. Seit 1929 funktionierte, in den im Jahr 1927 versteigerten Gebäuden von dieser Weinhandlung, „Kgl. Preußische Fachschule für Textilindustrie”. Nach dem zweiten Weltkrieg, seit den 50er Jahren des 20. Jhdts., funktionierte hier die Schule sog. „Metalowiec“ (verlegte aus Dzierżoniów), die Textilschule, und heute befindet sich hier der Komplex der Schulen (sog. Szkoła Słoneczna) und die Filiale Breslauer Technische Hochschule.




ul. Wolności / Mittelstraße

Koniec lat 20. XX w. Mittelstraße (ul. Wolności). Pierwszy budynek po prawej, Mittelstraße 23 (ul. Wolności 120), należał do pracownicy fizycznej Marty Tiepelt – mieścił się tutaj sklep obuwniczy Wilhelma Königa, drugi budynek, Mittelstraße 24 (ul. Wolności 121), był własnością dentysty Johannesa Gogolewskiego – mieścił się tutaj sklep z porcelaną i fajansem Josefa Bettschn., trzeci budynek, Mittelstraße 26 (ul. Wolności 123), czynszówka ślusarza Gustava Ortela, w której mieścił się zakład fryzjerski Rudolfa Thienela (zakład fryzjerski funkcjonuje tu do dzisiaj).



Ende der 20er Jahre des 20. Jhdts. Mittelstraße (ul. Wolności). Das erste Gebäude rechts, Mittelstraße 23 (ul. Wolności 120), gehörte der Arbeiterin Marta Tiepelt – hier war das Schuhgeschäft von Wilhelm König, das zweite Gebäude, Mittelstraße 24 (ul. Wolności 121), gehörte dem Zahnarzt Johannes Gogolewski – hier war das Porzellan- und Steingutgeschäft von Josefa Bettschn, das dritte Gebäude, Mittelstraße 26 (ul. Wolności 123), das Mietshaus gehörte dem Schlosser Gustav Ortel, in dem sich der Frisiersalon von Rudolf Thienel befand (dieser Frisiersalon existiert bis heute).




ul. Wolności / Mittelstraße

Lata 1927-1928. Mittelstraße (ul. Wolności). Budowa sieci wodociągowo-kanalizacyjnej. Od lewej: Mittelstraße 24 (ul. Wolności 121), budynek dentysty Johannesa Gogolewskiego; Mittelstraße 23 (ul. Wolności 120), własność Marty Tiepelt; Mittelstraße 22 (ul. Wolności 119), budynek niejakiego Schulza; Mittelstraße 21 (ul. Wolności 118)  czynszówka należąca do mistrza siodlarskiego Paula Pollacka; Mittelstraße 20 (ul. Wolności 117), budynek należący fabrykanta Juliusa Neugebauera. Prace nad układaniem kanalizacji rozpoczęły się w VI 1927 r. Zaprojektowała je i wykonała firma „H. Hempel, Berlin-Charlottenburg”. Przy budowie sieci pracowało 500-600 robotników. Na sieć miejską, ukończoną 1 X 1928 r., skladało się 34365 m rur ulicznych, 25050 m przyłączy do budynków, 138 hydrantów i 240 zasuw chodnikowych.



1927-1928. Mittelstraße (ul. Wolności). Der Bau des Kanalisationssystems: Mittelstraße 24 (ul. Wolności 121), das Gebäude des Zahnarztes Johannes Gogolewski; Mittelstraße 23 (ul. Wolności 120), Eigentum von Marta Tiepelt; Mittelstraße 22 (ul. Wolności 119), das Gebäude gehörte dem sog. Schulz; Mittelstraße 21 (ul. Wolności 118) das Mietshaus gehörte dem Sattlermeister Paul Pollack; Mittelstraße 20 (ul. Wolności 117), das Gebäude gehörte dem Fabrikant Julius Neugebauer. Die Arbeiten am Kanalisationssystem begonnen im Juni 1927. Sie wurden von der Firma „H. Hempel, Berlin-Charlottenburg” projektiert und durchgeführt. Am Kanalisationsnetz arbeiteten 500-600 Personen. Für dieses Kanalisationssystem legten zusammen: 34365 m Straßenrohre, 25050 m Rohransatzstücke zu den Gebäuden, 138 Stück Ueberflurhydranten und 240 Stück Streckenschieber.




Budynek parafialny / Das Gebäude der katholischen Pfarrei

Ok. 1910 r. Mittelstraße (ul. Wolności). Pierwszy budynek po prawej, Mittelstraße 33 (ul. Wolności 130), budynek parafii katolickiej (Pfarrhaus). W latach 30. XX w. mieszkał tu proboszcz Augustin Kinscher i ksiądz Alfons Klambt. Drugi budynek, Mittelstraße 36 (ul. Wolności 133), to szkoła katolicka.



Ca. 1910. Mittelstraße (ul. Wolności). Das erste Gebäude rechts, Mittelstraße 33 (ul. Wolności 130), das Gebäude der katholischen Pfarrei (Pfarrhaus). In den 30er Jahre des XX. Jhdts. wohnte hier der Pfarrer Augustin Kinscher und der Priester Alfons Klambt. Das zweite Gebäude Mittelstraße 36 (ul. Wolności 133), die katholische Schule.




Kościół katolicki / Die katholische Kirsche

Lata 20. XX w. Mittelstraße 33 (ul. Wolności 130). Kościół katolicki (dzisiaj pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny - WNMP) zaprojektowany przez Alexisa Langera. Na miejscu starego, wzmiankowanego w 1311 r., w latach 1868-1876 wzniesiono neogotycką, trójnawową świątynię na planie krzyża łacińskiego, mającą 200 stóp dł., 72 szer. i 62 stopy wys., z nawą poprzeczną o dłg. 100 stóp i wieżą o wys. 312 stóp. Poświęcenia nowej świątyni dokonał 15 XI 1876 r. ksiądz Adolf Rinke z Dzierżoniowa. Wizytujący kościół z okazji konsekracji w 1892 r. kardynał Georg Kopp powiedział: „Mniemałem, że wstąpię do wiejskiego kościółka, a widzę przed sobą katedrę”.



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Mittelstraße 33 (ul. Wolności 130). Die katholische Kirche (heute Mariä Himmelfahrtkirche) wurde von Alexis Langer projektiert. An Ort und der Stalle der alten Kirche, vom 1311, wurde in den Jahren 1868–1876 eine neugotische dreischiffige Kirche auf dem Grundriß eines Kreuzes gebaut. Sie hatte eine Länge von 200 Füßen, Breite von 72 Füßen und Höhe von 62 Füßen. Das Querschiff war 100 Fuß lang. Der Kirchenturm hatte 312 Füßen Höhe (d.h. 97,9 m). Am 15. November 1876 nahm Erzpriester Adolf Rinke aus Reichenbach (Dzierżoniów). Die Einweihung des neuen Gotteshauses vor. Kardinal Georg Kopp, der die Kirche 1892 im Rahmen ihrer Konsekrationsfeier besichtigte, würdigte die Arbeit des Architekten Alexis Langer mit den Worten: „Ich glaubte, ich trete in eine Dorfkirche, und ich sehe einen Dom vor mir.“.




Widok z wieży / Blick vom Kirchturm

Pocz. XX w. Widok z wieży kościoła katolickiego (dzisiaj pw. WNMP). W prawym górnym rogu pola uprawnego obok szpitala katolickiego budynek schroniska młodzieżowego „Jugendheim” przy Gartenstrasse 4 (ul. Stefana Żeromskiego 43 – obecnie Miejska Biblioteka Publiczna). Po wojnie mieścił się tutaj żydowski Komitet Miejski Poalej Syjon „Lewica”, Punkt Produktywizacji Poalej Syjon „Lewica” i Dom Dziecka dla dzieci żydowskich. Później, do 1977 r., budynek ten należał do Szkoły Podstawowej nr 8. Po remoncie, od 1979 r. mieści się tutaj Miejska Biblioteka Publiczna.



Anfang des 20. Jhdts., Blick vom Kirchturm der katholischen Kirche. In der rechten oberen Ecke in der Nähe des Feldes neben der Krankenhaus – das Gebäude „Jugendheim“ an der Gartenstraße 4 (ul. Stefana Żeromskiego 43 – heute die Stadtbibliothek – Miejska Biblioteka Publiczna). Nach dem zweiten Weltkrieg befand sich hier jüdische Stadtkomitee Paolej Zion „Linke“, Produktivitätpunkt Paolej Zion „Linke“ und Jüdischekinderheim. Später gehörte das Gebäude zur Grundschule Nr. 8. Nach der Renovierung seit 1979 ist hier die Stadtbibliothek.




Widok z wieży / Blick vom Kirchturm

Pocz. XX w. Widok z wieży kościoła (dzisiaj pw. WNMP). Widoczne w centrum zabudowania fabryczne z krótkim, masywnym kominem to zabudowania browaru przy gospodzie „Zum Schwarzen Adler” (Pod Czarnym Orłem), Mittelstraße 44 (ul. Wolności 141). Pierwszym właścicielem tego browaru w latach 30. XIX w. był mistrz piwowarski Carl Neumann (ur. 20 II 1813 – zm. 13 V 1872).



Anfang des 20. Jhdts. Blick vom Kirchturm (heute Mariä Himmelfahrtkirche). Im Zentrum befinden sich sichtbare Fabrikbebauungen mit dem kurzen, massiven Schornstein. Es gibt das Bebauungen am Gasthaus „Zum Schwarzen Adler”, Mittelstraße 44 (ul. Wolności 141). Carl Neumann (geb. am 20. Februar 1813- gest. am 13. Mai 1872) war der erste Besitzer dieser Brauerei in den 30. Jahren des 19. Jhdts.




Piekarnia Weighardta /  Weighardts Bäckerei

Pocz. XX w. Webschulstraße 29 (po wojnie ul. Ernsta Thaelmanna, obecnieul. 3 Maja - budynek nie istnieje). Piekarnia, którą w latach 20. i 30. XX w. prowadził Robert Weighardt, a pod koniec lat 30. XX w. i w latach 40. XX w., kiedy nazwę ulicy zmieniono na Edaurd-Wagner-Straße, piekarnię prowadził Gotthard Weighardt – prawdopodobnie syn Roberta. Po 1945 r. piekarnia ta należala do Leona Gowarzewskiego.



Anfang des 20. Jhdts. Webschulstraße 29 (nach dem Zweiten Weltkrieg, ul. Ernsta Thaelmanna, heute ul. 3 Maja – das Gebäude existiert nicht mehr). Die Bäckerei, die in den 20er und 30er Jahren des 20. Jhdts. von Robert Weighardt geführt wurde, gegen Ende der 30. Jahre des 20. Jhdts. und in den 40er Jahren des 20. Jhdts., wenn der Straßenname zur Edaurd-Wagner-Straße geändert wurde, führte diese Bäckerei Gotthard Weighardt – wahrscheinlich der Sohn von Robert. Nach 1945 gehörte sie Leon Gowarzewski.




Szkoła katolicka / Die katholische Schule

Ok. 1910 r. Mittelstraße 36 (ul. Wolności 133). Pierwsza szkoła katolicka w Bielawie  na pewno działała w poł. XVII w. przy kościele katolickim (w miejscu dzisiejszej plebanii). W 1774 r. wymieniono szkołę katolicką mieszcząca się w budynku przy Mittelstraße 35 (ul. Wolności 132), w której uczył ur. w Pfaffendorf Carl Anton Ilgner (zm. 1838 r.). Ze względu na większą liczbę uczniów w 1788 r. zbudowano nową szkołę przy Mittelstraße 34 (ul. Wolności 131). Od 1815 r. nauczycielem w tej szkole był Josef Wendel (ur. w Kiełczynie). Budynek szkoły w 1830 r. kupił handlarz Gellrich, który zburzył go, a na jego miejscu postawił okazałą kamienicę czynszową. W III 1830 r. położono kamień węgielny pod budowę nowej szkoły, Mittelstraße 36 (ul. Wolności 133), a 29 IX 1830 r. dokonano jej poświęcenia. Po śmierci Josefa Wendela, od 1834 r. szkołą kierował Josef Luschwitz. Od lat 30. XX w. mieszkał tutaj zarządca cmentarza Josef Stache, a także małżeństwo muzyków: nauczyciel muzyki i kantor Leo Ottich oraz jego żona Lieselotte – również nauczycielka muzyki.



Ca. 1910. Mittelstraße 36 (ul. Wolności 133). Die erste katholische Schule in Langenbielau funktionierte an der katholischen Kirche in der Hälfte des 17. Jhdts. Im Jahr 1774 wechselte die katholische Schule, die im Gebäude an der Mittelstraße 35 (ul. Wolności 132) war, in der Carl Anton Ilgner (gest. 1838) unterrichtete. Aus Rücksicht auf die mehrere Schülerzahl wurde im Jahr 1788 die neue Schule an der Mittelstraße 34 (ul. Wolności 131) gebaut. Seit 1815 war Lehrer in dieser Schule Josef Wendel. Das Schulgebäude kaufte im Jahr 1830 der Händler Gellrich, der es abgerissen hat, und an seiner Stelle baute er das Mietshaus. Im März 1830 hat den Grundstein gelegt Mittelstraße 36 (ul. Wolności 133), und am 29. September wurde es geweiht. Nach dem Tod Josef Wendels führte die Schule seit 1834 Josef Luschwitz. Seit den 30er Jahren des 20. Jhdts. wohnte hier Josef Stache, außerdem das Ehepaar: Musiklehrer und Kantor Loe Ottich und seine Frau Lieselotte – Musiklehrerin.




ul. Wolności / Mittelstraße

Ok. 1910 r. Mittelstraße (ul. Wolności). Budynek po lewej, Mittelstraße 41 (ul. Wolności – budynek nie istnieje, w tym miejscu stoi „Hotel Pod Wielką Sową”), dom czynszowy Marthy Lange (dawniej nauczycielki robótek ręcznych), która prowadziła tu sklep z pierzem do kołder i pralnię pierza. Pierwszy budynek po prawej, Mittelstraße 40 (ul. Wolności 137), czynszówka kupca Maxa Danischa; drugi budynek, Mittelstraße 39 (ul. Wolności 136), należał do masarza Konrada Theuera; trzeci budynek, Mittelstraße 38 (ul. Wolności 135), na pocz. XX w. należał do bielawskiego cukiernika Eduarda Gabriela, który razem z żoną, Anną Klarą z domu Fellbaum, prowadził tu swoją cukiernię. W 1908 r. sprzedał ją Augustowi Erkelowi, a ten Hugonowi Brunonowi Rauprichowi, który przyjechał do Bielawy ok. 1907 r. Nowy właściciel prowadził cukiernię pod nazwą „Café Rauprich” (Kawiarnia Raupricha) razem z żoną, Marthą Auguste z domu Vogel. W latach 40. XX w. cukiernię prowadził Paul Rauprich (zapewne syn) i Martha – wdowa po Hugonie.



Ca. 1910. Mittelstraße (ul. Wolności). Das Gebäude links, Mittelstraße 41 (ul. Wolności – es existiert nicht, in diesem Platz befindet sich „Hotel Pod Wielką Sową”), das Mietshaus Martha Lange (die Lehrerin - einfache Handarbeiten), die hier Federngeschäft und Ferdernreinigung führte. Das erste Gebäude rechts, Mittelstraße 40 (ul. Wolności 137), das Mietshaus vom Kaufmann Max Danisch; zweites Mittelstraße 39 (ul. Wolności 136), gehörte dem Fleischer Konrad Theuer; drittes, Mittelstraße 38 (ul. Wolności 135), am Anfang des 20. Jhdts. gehörte dem Langenbielauer Konditor Eduard Gabriel, der hier zusammen mit seiner Frau Anna Klara geborene Fellbaum seine Konditorei führte. Im Jahr 1908 verkaufte er sein Unternehmen August Erkel, und er Hugo Brunon Rauprich, der nach Langenbielau ca. 1907 kam. Der neue Besitzer führte die Konditorei „Café Rauprich” zusammen mit seiner Frau, Martha Auguste geborene Vogel. In den 40. Jahren des 20. Jhdts. führte die Konditorei Paul Rauprich (wahrscheinlich der Sohn) und Martha – die Witwe von Hugo.




Gospoda „Zum Schwarzen Adler” / Das Gasthaus „Zum Schwarzen

Adler”

Ok. 1910 r. Mittelstraße 44 (ul. Wolności 141). Gospoda „Zum Schwarzen Adler” (Pod Czarnym Orłem). Dawniej gospoda ta znajdowała się po drugiej stronie potoku, w budynku fabrykanta Eduarda Neugebauera przy Eduard-Wagner-Straße (po wojnie ul. Ernsta Thaelmanna, obecnie ul. 3 Maja, Dom Rzemiosła). W 1832 r., drogą sądową, gospodę nabył właściciel browaru, Carl Neumann i przeniósł ją na drugą stronę potoku, na ulicę Mittelstraße (ul. Wolności 141) i nazwał „Neumanns Brauerei” (Browar Neumanna). Nazwa ta przetrwała do 1911 r., a potem znów używano nazwy „Zum Schwarzen Adler”. W latach 1924-1933 właścicielem tej gospody był Georg Hübner, a w latach 1936-1945 dzierżawił ją Alfred Groß.



Ca. 1910. Mittelstraße 44 (ul. Wolności 141). Das Wirtshaus „Zum Schwarzen Adler”. Früher befand es sich auf der anderen Bachseite im Gebäude vom Fabrikant Eduard Neugebauer auf der Eduard-Wagner-Straße (ul. 3 Maja). Im Jahr 1832 erwarb das Gasthaus auf dem Gerichtswege – Carl Neumann und verlegte es auf der anderen Bachseite, Mittelstraße (ul. Wolności 141), und nannte „Neumanns Brauerei”. Dieser Name war bis 1911, und dann benutzte man den Name „Zum Schwarzen Adler“. Georg Hübner war der Besitzer dieses Gasthauses in den Jahren 1924-1933, und später 1936-1945 pachtete es Alfred Groß.




Willa Rosenbergerów / Rosenbergers Villa

Ok. 1910 r. Mittelstraße 51 (ul. Wolności 148). Willa Rosenbergerów, bielawskiej rodziny kupieckiej, posiadającej także farbiarnię tkanin. Bogato zdobiony budynek trójkondygnacyjny, z boniowaną elewacją parteru z płaskorzeźbą patrona kupców - Merkurego – nad wejściem. W latach 20. i 30. XX w. mieszkał tu Franz Rosenberger junior, właściciel mieszczącej się obok farbiarni i bielarni.



Ca. 1910. Mittelstraße 51 (ul. Wolności 148). Rosenbergers Villa gehörte der kaufmännischen Familie. Sie hatte auch die Färberei. In den 20er und 30er Jahren des 20. Jhdts. wohnte hier Franz Rosenberger Junior, der Besitzer der Färberei.




ul. 3 Maja / Webschulstraße

Pocz. XX w. Webschulstraße (po wojnie ul. Ernsta Thaelmanna, obecnie ul. 3 Maja). Pierwszy budynek po prawej (ul. 3 Maja 31, Cech Rzemiosł Różnych) to pierwotna siedziba gospody „Zum Schwarzen Adler” (Pod Czarnym Orłem). Na miejscu budynku za gospodą, dzisiaj znajduje się otwarta 17 X 2009 r. „Galeria Bielawska”.



Anfang des 20. Jhdts. Webschulstraße (nach dem Zweiten Weltkrieg ul. Ernsta Thaelmanna, heute ul. 3 Maja). Das erste Gebäude rechts (ul. 3 Maja 31, Cech Rzemiosł Różnych) ist der Ursitz des Wirthauses „Zum Schwarzen Adler”. An Ort und Stelle des Gebäudes hinter dem Gasthaus befindet sich heute „Bielawer Galerie“, die am 17. X. 2009 eröffnet wurde.




Szkoła włókiennicza / Fachschule für Textilindustrie

Pocz. XX w. Eduard-Wagner-Straße 48 (po wojnie ul. Ernsta Thaelmanna, obecnie ul. 3 Maja 48a). „Preußische Fachschule für Textilindustrie” (Pruska Szkoła Zawodowa dla Przemysłu Włókienniczego). Dzięki staraniom naczelnika wsi Bielawa Carla Hübnera pruskie ministerswo handlu zadecydowało o otwarciu w Bielawie szkoły włókienniczej. Zarząd gminy, któremu bardzo zależało na szkole, przeniósł się do nowo zakupionego budynku (dzisiejszy Urząd Miasta), a starą siedzibę, przy Eduard-Wagner-Straße 48 (ul. 3 Maja 48a), i później także budynek obok (nr 50), przeznaczono na szkołę, której uroczyste otwarcie nastąpiło 15 X 1900 r. Pierwszym dyrektorem został Friedrich Brenger, który był wykładowcą maszynoznawstwa i materiałoznawstwa. W szkole tej Max Jackisch uczył wiązania węzłów tkackich, Johannes Beetz – chemii, farbiarstwa i apretury (uszlachetniania tkanin), Gustav Lehmann był mistrzem w szkolnej sali tkackiej, Eleonora Petersen uczyła haftu i prostych robót ręcznych, a Martha Mescher – konfekcji bieliźniarskiej. W gronie nauczycielskim było również dwóch urzędników: naczelnik gminy Carl Hübner uczył prawa, a Paul Sander języka niemieckiego oraz rachunków. W latach 20. XX w. budynki szkoły już nie wystarczały, więc dzięki staraniom ówczesnego burmistrza Bielawy Maxa Teschnera i miejscowego fabrykanta Heinza Rosenbergera 18 III 1929 r. szkoła przeniosła się do nowych budynków przy Neue Webschulstraße 2 (ul. Stefana Żeromskiego 41).



Anfang des 20. Jhdts. Eduard-Wagner-Straße 48 (nach dem Zweiten Weltkrieg ul. Ernsta Thaelmanna, heute ul. 3 Maja 48a). „Preußische Fachschule für Textilindustrie”. Dank den Mühen des Vorstehers das Dorf Langenbielau Carl Hübner entschied das Preußische Handels- und Industrieministerium über die Organisierung der Textilschule in Langenbielau. Die Langenbielauer Gemeindeverwaltung, der viel an der Schule lag, zog in das neu gekaufte Gebäude um (heute Stadtverwaltung), und der alte Sitz an der Eduard-Wagner-Straße 48 (heute ul. 3 Maja 48a), und später nach das Gebäude daneben (Nr. 50) wurde für die Schule bestimmt, deren die feierliche Eröffnung am 15. Oktober 1900 stattfand. Der erste Direktor wurde Friedrich Brenger, der Maschinenwesen, Materiallehre und Fachrechen unterrichtete. In dieser Schule unterrichtete Max Jackisch - Fächer: Bindungslehre, Musterausnahmen und Patronieren, Johannes Beetz – Fächer: Chemie, Färberei und Appretur, Gustav Lehmann – Fächer: alle praktischen Arbeiten und war Meister im Websaal, Eleonora Petersen – Fächer: einfache Handarbeiten und Stickerei und Martha Mescher – Fächer: Wäschekonfektion. Zum Lehrkörper gehörten auch zwei Beamter: Carl Hübner – Gemeindevorsteher, Unterricht in Rechtskunde und Paul Sander – Deutsch- und Rechenlehrer. In den 20. Jahren reichten die beiden Schulgebäude nicht mehr aus. Dank der Bemühungen des Bürgermeisters Max Teschner und des einheimischen Fabrikanten Heinz Rosenberger am 18. März 1929 wurde die Schule in den neuen Gebäuden an der Neue Webschulstraße 2 (ul. Stefana Żeromskiego 41) verlegt.




„Kommunalbank”

Ok. 1910 r. Mittelstraße 54 (ul. Wolności, budynek wyburzony po II wojnie światowej, obok dzisiejszego budynku nr 149). Budynek ten został wydzierżawiony przez dzierżoniowskiego bankiera Friedricha von Einema na filię jego banku „Fr. Einem”, która wstrzymała swoją pracę, gdy dzierżoniowski bank jesienią 1912 r. zbankrutował. Później działał tu „Kommunalbank”. Właścicielką jego budynku w latach 30. XX w. była mieszkająca w Nowej Rudzie Elisabet Kaschel, która posiadała również sąsiedni budynek, Mittelstraße 55 (ul. Wolności, budynek wyburzony po II wojnie światowej, gdzie dziś stoi wieżowiec nr 150). W tym czasie mieszkał tutaj naczelnik banku „Kommunalbank” Max Jenczminek.



Ca. 1910. Mittelstraße 54 (ul. Wolności, das Gebäude wurde nach dem zweiten Weltkrieg abgerissen, neben heutiges Gebäude 149). Es wurde vom Bankier aus Reichenbach Friedrich von Einem gepachtet. Er machte dort die Filiale der Bank „Fr. Einem”, die ihre Arbeit eingestellt hat, wenn Reichenbacher Bank im Herbst 1912 Bankrott gemacht hat. Später funktionierte hier „Kommunalbank”. Die Besitzerin war Elisabet Kaschel, die auch das Nebengebäude hatte Mittelstraße 55 (ul. Wolności, das Gebäude wurde nach dem zweiten Weltkrieg abgerissen, heute Hochhaus 150) in dieser Zeit wohnte hier der Bankleiter Max Jenczminek.




Willa Wolffów / Wolffs Villa

Ok. 1910 r. Mittelstraße 58 (ul. Wolności, budynek wyburzony po II wojnie światowej). Pierwszym właścicielem tej parceli i willi był kupiec Traugott Wolff i jego żona, Anna z domu Hilbert (mieli trójkę dzieci: Eberharda, Traugotta i Helene, która wyszła za Fleischera). Po śmierci Traugotta Wolffa (21 XII 1912 r.) i jego żony, Anny (16 II 1915 r.) właścicielem budynku został Eberhard Wolff. Jego brat, dr Traugott Wolff, zamieszkał w innej willi. W latach 30. XX w. zmieniono nazwę ulicy i numerację budynku na Hindenburgstraße 133. Po 1945 r. mieścił się tutaj Klub Żydowski.



Ca. 1910. Mittelstraße 58 (ul. Wolności, das Gebäude wurde nach dem zweiten Weltkrieg abgerissen). Der erste Besitzer dieser Parzelle und Villa war der Kaufmann Traugott Wolff und seine Frau, Anna geborene Hilbert (sie hatten drei Kinder Eberhard, Traugott und Helen, die Fleischer heiratete). Nach dem Traugott Wolffs Tod (am 21. Dezember 1912) und seiner Frau, Anna (am 16. Februar 1915) wurde der Besitzer Eberhard Wolff. Sein Bruder, Dr. Traugott Wolff, wohnte in der anderen Villa. In den 30er Jahren des 20. Jhdts. wurden der Straßenname und die Nummerierung geändert - Hindenburgstraße 133. Nach 1945 war hier der jüdische Verein „Klub Żydowski“.




Cukiernia-kawiarnia „Ring Kaffee” / Das Cafẻ „Ring Kaffee”

Ok. 1910 r. Mittelstraße 62 (ul. Wolności 159). Cukiernia-kawiarnia „Ring Kaffee” (Kawiarnia Rynkowa). Jako jeden z pierwszych prowadził ją Julius Brückner, w 1928 r. właścicielem tej cukierni został (ur. 28 V 1877) Bruno Dierich, który ożenił się z córką Brücknera – Gertrud (ur. 1880 – zm. 31 VII 1957). „Café Dierich” (Kawiarnia Diericha) była miejscem stałych spotkań bielawskiego klubu kolarskiego „Askenas”. Od 1 VIII 1936 r. cukiernię dzierżawił Bernhard Sebastian. Od 1945 r. do II poł. lat 90. XX w. działała tu restauracja „Kolorowa”, w I dekadzie XXI w. sklep odzieżowy „SUNSET SUIT”, do końca 2009 r. sklep z elektroniką, a obecnie drogeria „Schlecker”.



Ca. 1910. Mittelstraße 62 (ul. Wolności 159). Das Cafẻ „Ring Kaffee”. Es führte Julius Brückner, im Jahr 1928 wurde der Cafẻbesitzer Bruno Dierich (geb. am 28. Mai 1877), der die Tochter von Brückner - Gertrud (geb. 1880 – gest. am 31. Juli 1957) heiratete. „Café Dierich” war der Treffpunkt vom Langenbielauer Radfahrverein „Askenas”. Seit 1. August 1936 pachtete das Cafẻ Bernhard Sebastian. Von 1945 bis zweiter Hälfte der 90er Jahre des 20. Jhdts. funktionierte das Restaurant „Kolorowa”, im 21. Jhdts. das Konfektionsgeschäft „SUNSET SUIT”, bis Ende 2009 Elektronikgeschäft, und heute die Drogerie „Schlecker”.




Plac Wolności / Mittelplatz

Przeł. XIX i XX w. Mittelplatz (Plac Wolności). Plac przed zabudowaniem potoku Bielawica. Pierwszy budynek po prawej należał do Ewalda Schlossera – złotnika. Pierwszy budynek po lewej to Urząd Gminy, drugi budynek należal do kupca Grundmanna, w trzecim była apteka „Adler-Apotheke” (Apteka Pod Orłem), Mittelstraße 61 (ul. Wolności 158). W latach 20. i 30. XX w. posiadaczem „Adler-Apotheke” był Max Plack, a prowadziła ją jego żona, Leni Plack, która po śmierci męża wydzierżawiła ją w 1937 r. aptekarzowi Alfredowi Försterowi. W tym samym roku zmieniono nazwę ulicy i numerację budynku apteki na Hindenburgstraße 158. Apteka funkcjonuje tu do dzisiaj, pod przełożoną na język polski dawną nazwą – apteka „Pod Orłem”.



Ende des 19. und Anfang des 20. Jhdts. Mittelplatz (Plac Wolności). Das erste Gebäude rechts ist ein Haus des Goldschmiedes - Ewald Schlosser. Platz mit dem Blick aufs Fluss. Das erste Gebäude links ist Stadtgemeinde. Drittes Gebäude links ist „Adler-Apotheke“ in der Mittelstraße 61 (ul. Wolności 158). In den 20er und 30er Jahren des 20. Jhdts. gehörte die „Adler–Apotheke“ dem Max Plack, aber geleitet wurde sie von Leni Plack. Nach dem Tode von Max Plack wurde sie 1937 an den Apotheker Alfred Förster verpachtet. In demselben Jahr wurden der Straßenname und die Hausnummer der „Adler-Apotheke“ in Hindenburgstraße 158 geändert. Die Apotheke hat heute die in polnische Sprache übertragene Bezeichnung „Pod Orłem“ (Adler-Apotheke).




Plac Wolności / Hindenburgplatz

VIII 1939 r. Hindenburgplatz 5 (Plac Wolności 5). Budynek organizacji „Konsumverein Selbsthilfe” (Związek Konsumencki „Samopomoc”) założonej w 1900 r.



VIII/IX 1939. Hindenburgplatz (Plac Wolności). Der dekorierte Platz auf die feierliche Eröffnung des Eulenbrunnens, geplante am 1. November 1939. Die Eule wurde von 8 Herrleinen gehalten. In ihren Krallen hält die Eule das Stadtwappen mit den Weberschiffchen, das die Bedeutung der Textilbranche als Haupterwerbszweig für die Bevölkerung trägt.




Plac Wolności / Hindenburgplatz

VIII-IX 1939 r. Hindenburgplatz (Plac Wolności). Plac udekorowany na uroczyste odsłonięcie fontanny z sową, zaplanowane na 1 IX 1939 r. Fontanna składa się z 5-metrowej kolumny, z której czterema żeliwnymi wylewkami zakończonymi rybimi głowami do zbiornika w kształcie kielicha o ośmiu ścianach tryska woda. Na kolumnie stoi 8 figurek krasnali dźwigających dumną sowę, symbol Bielawy. W szponach lewej łapy sowa trzyma herb Bielawy z dwoma tkackimi czółenkami – symbolem najważniejszej historycznie galęzi przemysłowej miasta. Po lewej stronie placu, Hindenburgplatz 5 (Plac Wolności 5), budynek organizacji „Konsumverein Selbsthilfe”.



VIII/IX 1939. Hindenburgplatz 5 (Plac Wolności 5). Das Gebäude der Organisation „Konsumverein Selbsthilfe”, die im Jahr 1900 eingerichtet wurde.




Plac Wolności / Hindenburgplatz

Lata 30. XX w. Hindenburgplatz (Plac Wolności). Plac po zabudowaniu potoku, a przed postawieniem fontanny. Budynek, w którym od 1897 r. rezydowały władze Bielawy (dziś Urząd Miasta). Na parterze, po prawej stronie (dziś Biuro Podawcze UM) działała założona 4 VIII 1892 r. „Stadt Sparkasse zu Langenbielau” (Miejska Kasa Oszczędnościowa w Bielawie). W latach 30. i 40. XX w. jej kierownikiem był Hermann Heinzel.



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Hindenburgplatz (Plac Wolności). Das Gebäude, in dem seit 1897 Langenbielauer Behörden residierten. Im Erdgeschoss rechts funktionierte „Stadt Sparkasse zu Langenbielau”, die am 4. August 1892 eingerichtet wurde. In den 30er und 40er Jahren wurde sie von Hermann Heinzel geleitet.




Pomnik 1914-1918 / Das Denkmal 1914-1918

Lata 30. XX w. Hindenburgplatz (Plac Wolności). Pomnik wystawiony 670 żołnierzom-mieszkańcom Bielawy poległym w I wojnie światowej. Odsłonięcie zaprojektowanego przez wrocławskiego architekta Wolfa pomnika odbyło się w niedzielę 1 III 1925 r. Pomnik wykonały bielawskie firmy: kamieniarska Alfreda Wagnera i budowlana Emila Werlera. Z tyłu i po bokach imponującego, prawie ośmiometrowego monumentu, do którego podchodziło się po schodach, znajdowało 10 arkad, w których umieszczono kamienne tablice z nazwiskami poległych. Na przedniej stronie monumentu, pod wizerunkiem hełmu, widniał napis: „Ihren/ im Weltkrieg/ 1914-1918/ gefallenen Helden/ die/ dankbare Stadt/ Langenbielau” ("W wojnie światowej 1914-1918 poległym bohaterom wdzięczne miasto Langenbielau."). W miejscu tego nieistniejącego dziś pomnika 4 VI 2004 r. wmurowano tablicę upamiętniającą powstanie tkaczy sowiogórskich z VI 1844 r.



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Hindenburgplatz (Plac Wolności). Ein Denkmal vom 1. März 1925 zu Ehren der 670 im 1. Weltkrieg gefallenen Langenbielauer Soldaten. Der Entwurf kam vom Breslauer Architekten Wolf. Das Denkmal wurde im Steinbearbeitungsbetrieb Alfred Wagner in Langenbielau und in der Baufirma von Emil Werler hergestellt. Das imponierende, ca. 8 Meter hohe Monument, zu dem Treppen hinaufführten, war hinten und an den Seiten von 10 Arkaden umgeben. In jeder von ihnen befand sich Steintafel mit den Namen aller gefallenen. Auf der Vorderseite, unter dem Emblem des deutschen Stahlhelms waren folgende Worte zu lesen: „Ihren/ im Weltkrieg/ 1914-1918/ gefallenen Helden/ die/ dankbare Stadt/ Langenbielau“. Das Denkmal ist nicht enthalten worden. An seiner Stelle wurde am 4. Juni 2004 eine Gedenktafel für die Ereignisse des Weberaufstandes vom Juni 1844 gesetzt.




Bank Rzeszy / Reichsbank

Lata 20. XX w. Skrzyżowanie Gartenstraße (ul. Stefana Żeromskiego) i Reichsbankstraße (ul. Bankowa). Przy Reichsbankstraße 4 (ul. Stefana Żeromskiego 66) początkowo stał drewniany dom, na pocz. XX w. należący do mistrza ciesielskiego Gustava Weista. Parcela ta została sprzedana, drewniany dom wyburzony, a na jego miejscu w 1908 r. zbudowano budynek, w którym od 3 XI 1908 r. mieściła się filia Banku Rzeszy. W latach 30. XX w. mieszkał tu dyrektor tej filii Karl Brandt, inspektor bankowy Werner Albrecht i starszy kasjer Gustav Ziegert.



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Kreuzung Gartenstraße (ul. Stefana Żeromskiego) und Reichsbankstraße (ul. Bankowa). An der Reichsbankstraße 4 (ul. Stefana Żeromskiego 66) war das Holzgebäude, das am Anfang des 20. Jhdts. zum Zimmermeister Gustav Weist gehörte. Die Parzelle wurde verkauft, das Gebäude wurde abgerissen, und auf seiner Stelle wurde das neue Gebäude gebaut, in dem seit 3. November 1908 der Bankfiliale des Bankreiches war. In den 30er Jahren des 20. Jhdts. wohnten hier Direktor Karl Brandt, Spezialisten Werner Albrecht und Kassierer Gustav Ziegert.




ul. Bankowa / Reichsbankstraße

Lata 30. XX w. Reichsbankstraße (po wojnie ul. Stanisława Duboisul, dzisiaj ul. Bankowa). Pierwszy po prawej, Reichsbankstraße 2 (ul. Stefana Żeromskiego 66), Bank Rzeszy; drugi, Reichsbankstraße 4 (ul. Bankowa 8), czynszówka, której właścicielem był murarz zakładowy Eduard Richter; trzeci, Reichsbankstraße 5 (ul. Bankowa 10), czynszówka należąca do Hildegard Kunze – nauczycielki gry na fortepianie. Cztery kolejne budynki wielorodzinne, Reichsbankstraße 7-10 (ul. Bankowa 12-15), zajmowała kadra urzędnicza zakładu „Christian Dierig” - mieszkał tu m.in. inżynier Max Wolter (nr 12), dyrektor zakładu dr August Vollenbruck (nr 13) i starszy inżynier Ernst Werner (nr 15).



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Reichsbankstraße (nach dem Zweiten Weltkrieg ul. Stanisława Duboisul, heute ul. Bankowa). Das erste Gebäude rechts, Reichsbankstraße 2 (ul. Stefana Żeromskiego 66), das Bankreich; zweites, Reichsbankstraße 4 (ul. Bankowa 8), das Mietshaus, das der Besitzer Eduard Richter war; drittes, Reichsbankstraße 5 (ul. Bankowa 10), das Mietshaus gehörte Hildegard Kunze - Klavierlehrerin. Die nächste vier Mehrfamilienhäuser, Reichsbankstraße 7-10 (ul. Bankowa 12-15), gehörten der Personalabteilung des Betriebs „Christian Dierig” – u.a. Max Wolter (Nr. 12), Dr. August Vollenbruck (Nr. 13) und Ernst Werner (Nr. 15).




„Palast Kino”

Ok. 1910 r. Schulstraße 4 (ul. Szkolna 4, dziś klub „Czako”). Budynek kina „Palast Kino”, zbudowanego w 1914 r. przez Annę Völkel. Początkowo pokazy filmowe były tu tylko dodatkiem do spektakli teatralnych lub bardzo popularnych wówczas przedstawień rewiowych (variétés). Kino miało wówczas około 300 miejsc. Właścicielem bądź dzierżawcą kina w latach I wojny światowej był Paul Lachmann, a w 20. XX w. Emilie Stanitzek (ur. w Bielawie 9 II 1868 r.). W 1927 r. kino przejęła od niej dzierżoniowska firma kinematograficzna „Schauburg G.m.b.H.” Kurta Klosego i Schwarza, która unowocześniła kino, powiększyła jego widownię do 529 miejsc, nadała mu nową nazwę: „Palast Theater”, po czym wydzierżawiła go Emilii i Georgowi Stanitzkom (pierwszy seans filmowy w „Palast Theater” odbył się 10 XI 1927 r.). Po 1945 r., do lat 90. XX w., działało tu „Kino Ludowe”, a po zaprzestaniu projekcji filmów, budynek stał się siedzibą klubu dyskotekowego „Czako”.



Ca. 1910. Schulstraße 4 (ul. Szkolna 4). Das Kinogebäude „Palast Kino”, gebautes 1914 durch Anna Völkel. Am Anfang waren die Filmschau als der Zusatz der Theaterstück oder Revue-Veranstaltungen. Das Kino hatte damals 300 Plätze. Der Besitzer oder Pächter war Paul Lachmann während des ersten Weltkriegs, später in den 20er Jahren des 20. Jhdts. Emilie Stanitzek (geb. in Langenbielau am 9. Februar 1868). 1927 hatte Reichenbacher Firma „Schauburg G.m.b.H.” von Kurt Klose und Schwarz, die das Kino modernisierte. Das Kino hatte 529 Plätze und neuen Name „Palast Theater”, dann verpachte sie es Emilie und Georg Stanitzek. Nach 1945 bis den 90er Jahren des 20. Jhdts. funktionierte hier „Kino Ludowe”, und später die Diskothek „Czako“.




Dom Dziecka / „St. Vincenz von Paul Stiftung”

Lata 30. XX w. Dierigstraße (po wojnie ul. Bolesława Bieruta, obecnie ul. Piastowska). Drugi budynek po prawej to zabudowania fundacji „St. Vincenz von Paul Stiftung” (Fundacja św. Wincentego a`Paulo), Bergstraße 11 (ul. Mikołaja Kopernika 2). W 1854 r. kupiec Johann Joseph Fröhlich zapisał swojemu synowi, Carlowi Augustowi Fröhlichowi, dom przy Bergstraße 11 w testamencie - opatrzonym postanowieniem, że parcela przekazana ma być „Verein vom hl. Vincenz v. Paul” (Towarzystwu św. Wincentego a`Paulo) na zakład dla osieroconych dzieci katolickich. Spadkobiercy Johanna Fröhlicha 10 I 1856 r. przekazali fundacji parcelę z domem i ogrodem. Opiekę nad dziećmi sprawowały siostry szarytki, które w tym celu przybyły do Bielawy 16 V 1855 r., i gdy z inicjatywy Auguste Fröhlich w 1901 r. przy ochronce zbudowano szkołę (pierwszy po prawej, ceglany budynek) - zajęły się w niej nauczaniem.



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Dierigstraße (nach dem Zweiten Weltkrieg ul. Bolesława Bieruta, heute ul. Piastowska). Das zweite Gebäude rechts ist das „St. Vincenz von Paul Stiftung”, Bergstraße 11 (ul. Mikołaja Kopernika 2). Im Jahr 1854 hatte Kaufmann Johan Joseph Fröhlich seinem Sohn Carl August Fröhlich das Haus an der Bergstraße 11 vermacht. Das Testament enthielt die Bestimmung, dass das Grundstück dem „Verein vom hl. Vincenz v. Paul” übergeben werde zur Errichtung einer Anstalt für katholische Waisenkindern am 10. Januar 1856 übertrugen die Erben von Johann Fröhlich das Grundstück mit Haus und Garten. Graue Schwester kamen am 16. Mai 1855 nach Langenbielau, um für die Kinder zu sorgen. Die Schwester unterrichteten auch in der Schule (erste Gebäude rechts), die im Jahr 1901 gebaut wurde.




Hotel „Preußischer Hof” / Das Hotel „Preußischer Hof“

Pocz. lat 20. XX w. Pierwszy po prawej, Dierigstraße 2 (po wojnie ul. Bolesława Bieruta, obecnie ul. Piastowska 2), hotel „Preußischer Hof” (Pruski Dwór) zbudowany w 1720 r. Na przeł. XIX i XX w. jego właścicielem był Hironymus Baumgarten, goszczący tutaj śląskiego noblistę Gerharta Hauptmanna podczas zbierania materiałów do dramatu Die Weber (Tkacze). Po 1945 r. hotel funkcjonował nadal, a lokal gastronomiczny zamieniono na bar „Szarorotka”. Hotel działał do 1968 r., kiedy przeniesiono go do nowo wybudowanego budynku (obecnie „Hotel Pod Wielką Sową”). W dawnej „Szarotce” mieści się dzisiaj sklep „Labirynt”. W drugim budynku po prawej, Dierigstraße 5 (ul. Piastowska, budynek nie istnieje, po 1945 r. mieścił się tutaj sklep „Cukry-Wina”, a w późniejszym czasie „Komis”), działało wydawnictwo i drukarnia Hermanna Krichlera, a później wypożyczalnia samochodów Theodora Fischera.



Anfang der 20er Jahre des 20. Jhdts. Dierigstraße 2 (nach dem Zweiten Weltkrieg ul. Bolesława Bieruta, heute ul. Piastowska 2). Rechts, Hotel „Preußischer Hof“, gebaut 1720. Ende des 19. und Anfang des 20. Jhdts. war Hironymus Baumgarten sein Besitzer. Hier übernachtete der schlesische Nobelpreisträger Gerhart Hauptmann, der auf Suche von Informationen zu seinem Drama „Die Weber“ von hier aus von Dorf zu Dorf ging. Nach dem Krieg wurde das Hotel abgewickelt und das Lokal bleibt als eine Imbissstube „Szarotka“. Heutzutage ein Geschäft „Labirynt“. Im zweiten Gebäude rechts Dierigstraße 5 (ul. Piastowska, es existiert heute nicht, war hier das Geschäft „Cukry-Wina”, und später „Komis”), funktionierten der Verlag und die Druckerei von Hermann Krichler, und dann der Autoverleih von Theodor Fischer.




Szpital ewangelicki / Die evangelische Krankenhaus

Lata 30. XX w. Dierigstraße 7 (po wojnie ul. Bolesława Bieruta, obecnie ul. Piastowska 7). Szpital ewangelicki zbudowany w latach 1871-1872 (uroczyste otwarcie nastąpiło 8 X 1872 r.). Kiedy powiększenie szpitala stało się konieczne, zakupiono teren od Carla Voelkela  i rozbudowano szpital według planu Weertha z Legnicy. Kamień węgielny położono 10 V 1897 r. Wykonawcą prac był mistrz budowlany Bernhard z Niemczy, a uroczyste otwarcie odbyło się 11 XII 1898 r. Kolejna przebudowa szpitala miała miejsce w 1940 r. - przebudowano go wówczas i powiększono w związku z potrzebami wojennymi.



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Dierigstraße 7 (nach dem Zweiten Weltkrieg ul. Bolesława Bieruta, obecnie ul. Piastowska 7). Die evangelische Krankenhaus wurde in den Jahren 1871-1872 (die feierliche Eröffnung war am 8. Oktober 1827) gebaut. Als ein Erweiterungsbau notwendig geworden war, kaufte das Gelände von Carl Voelkel und wurde dieser Bau nach einem Plan von Weerth aus Liegnitz ausgebaut. Der Grundstein wurde am 10. Mai 1897 gelegt. Die Arbeiten wurden durch Baumeister Bernhard aus Nimptsch ausgeführt, und die feierliche Eröffnung fand am 11. Dezember 1898 statt. Im Jahre 1940 wurde das Krankenhaus umgebaut und auf Grund von Kriegsauswirkungen vergrößert.




Aleja „Georg Schenkweg”

Lata 20. XX w. Aleja „Georg Schenkweg” (Droga Georga Schenka, lub Aleja Czereśniowa). Aby wejść na szczyt Herrleinberg (Góra Krasnoludków), trzeba było pokonać znaczną wysokość, dlatego też wytyczono najłagodniejsze podejście. - ówcześni wędrowcy chodzili po górach w strojach i obuwiu nieprzystosowanym do wspinaczek: kobiety w długich sukniach i delikatnych butach, a mężczyźni w garniturach i klasycznym obuwiu. Droga dla takich piechurów musiała więc bardziej przypominać miejską promenadę niż górską ścieżkę. Pierwsze prace związane z wytyczaniem tego szlaku wykonywano już w XIX w. Wówczas na górze powstały ścieżki turystyczne, a na przełomie wieku – wygodna droga, którą nazwano „Georg Schenkweg” – od nazwiska właściciela zachodniej części góry, Georga Schenka. Inicjatorem budowy tej drogi był zarząd gminy Bielawa i towarzystwo turystyczne „Eulengebirgsverein” (Towarzystwo Sowiogórskie) - okrążała ona Górę Krasnoludków od jej południowego, najłagodniejszego stoku (dziś to główna aleja ogródków działkowych im. gen. Władysława Sikorskiego). Dla zmęczonych turystów przygotowane były na trasie liczne ławeczki ustawione w atrakcyjnych miejscach.



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. „Georg Schenkweg”. Die damalige Wanderer trugen die unpassende Klamotten und Schuhe. Die Frauen - die lange Kleider und die Männer – die Anzüge. Auf dem Berg entstanden die Pfade, und um die Wende des 19. Jhdts. entstand der Weg. Er wurde „Georg Schenkweg” genannt.




Wieża „Wolfgang Turm” / Aussichtsturm „Wolfgang Turm”

VI 1925 r. Wieża widokowa na górze Herrleinberg (Góra Krasnoludków). Na zlecenie bielawskiego „Eulengebirgsverein” (Towarzystwo Sowiogórskie) w bielawskim warsztacie ślusarskim Curta Steuera zbudowana została stalowa wieża widokowa (wys. 9 m) z dwiema platformami widokowymi. Nazwano ją „Wolfgang Turm” (Wieża Wolfganga) – od imienia fundatora, dra Wolfganga Dieriga, członka tego towarzystwa. Erwin Sperlich, sekretarz towarzystwa turystycznego, 9 VI 1925 r. poprosił nadzór budowlany o odbiór obiektu - po dopełnieniu tej formalności 20 VI 1925 r. dokonano uroczystego otwarcia wieży.



Juni 1925. Aussichtsturm auf dem Herrleinberg. In der Schlosserwerkstatt von Curt Steuer wurde der Stahlaussichtsturm mit zwei Aussichtspunkten gebaut. Er wurde von „Eulengebirgsverein” bestellt. Er wurde „Wolfgang Turm” genannt – vom Vorname des Stifters – Dr. Wolfgang Dierig. Am 20. Juni 1925 war die feierliche Eröffnung des Aussichtsturms.




Góra Herrleinberg

Ok. 1921 r. Quarkloch (Grota Krasnoludków) na górze Herrleinberg (Góra Krasnoludków). Od 1828 r. teren, na którym znajdowała się góra Herrleinberg, należał do rodziny Schenków - jako właściciele wymienieni byli Wilhelm Schenk sen., Wilhelm Schenk jr. (ur. 1842, zm. 11 VIII 1912) i Carl Otto Herrmann Schenk. W latach 1883-1886, właścicielami góry byli Otto Schenk i Ernst Stache, którzy udostępnili górę dla ruchu turystycznego. Staraniem „Eulengebirgsverein” (Towarzystwo Sowiogórskie) zatrudniono przewodnika i tragarza. Góra Krasnoludków stała się ulubionym miejscem spacerów mieszkańców Bielawy.



Ca. 1921. Quarkloch auf dem Herrleinberg. Seit 1828 das Gebiet, auf dem Herrleinberg sich befand, gehörte der Familie Schenk – die Besitzer waren Wilhelm Schenk Senior, Wilhelm Schenk Junior (geb. am 1842, gest. am 11. August 1912) i Carl Otto Herrmann Schenk. In den Jahren 1883-1886 waren die Besitzer: Otto Schenk i Ernst Stache, die der Touristenbewegung zur Verfügung stellten. „Eulengebirgsverein” hat den Führer und Gepäckträger eingestellt. Herrleinberg wurde der Platz, wo die Bewohner sehr gern den Spaziergang machen.




Restauracja „Herrleinbergbaude” / Das Restaurant

„Herrleinbergbaude”

Lata 20. XX w. Restauracja „Herrleinbergbaude” (Schronisko na Górze Krasnoludków) na górze Herrleinberg (Góra Krasnoludków), która funkcjonowała co najmniej od 1886 r. Początkowo była to letnia restauracja Wilhelma Schenka – właściciela terenów na których znajdowała się góra. Powstała ona z inicjatywy „Eulengebirgsverein” (Towarzystwo Sowiogórskie), które zabiegało o tanie posiłki i schronienie dla turystów. Istnienie tego lokalu, pod nazwą „Restaurant Wilhelm Schenk” (Restauracja Wilhelma Schenka), potwierdzają źródła z 1907 r. i 1911 r. Po śmierci Wilhelma Schenka jr., w latach 1913 i 1914 lokal pod nową nazwą „Restauration zum Herrleinberg” (Restauracja na Górze Krasnoludków) prowadził Wilhelm Ernst Brochno i jego żona, Selma Emilie Anna Dorothea z domu Müller. Lokal ten nazywano także „letnim domem mistrza szklarskiego Ernsta Brochno”.



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Das Restaurant „Herrleinbergbaude” auf dem Herrleinberg, das seit 1886 funktionierte. Am Anfang war das Restaurant von Wilhelm Schenk – der Besitzer der Gebiete, wo der Berg sich befand. Sie entstand auf „Eulengebirgsverein” Anregung, der sich um die billige Essen und Zuflucht für die Touristen bemühte. Dasein dieses Lokales unter dem Name „Restaurant Wilhelm Schenk”, bestätigte die Quelle aus 1907 und 1911. Nach dem Tod Wilhelm Schenks Junior, in den Jahren 1913-1914, das Lokal unter dem Name „Restauration zum Herrleinberg” führte Wilhelm Ernst Brochno und seine Frau, Selma Emilie Anna Dorothea geborene Müller.




Pomnik Jäschkego /  Jäschkes Denkmal

Ok. 1921 r. Pomnik na górze Herrleinberg (Góra Krasnoludków) wystawiony 25 IX 1900 r. współzałożycielowi i sekretarzowi bielawskiego „Eulengebirgsverein” (Towarzystwo Sowiogórskie) w latach 1885-1886 Karlowi Jäschkemu - bielawskiemu nauczycielowi, autorowi przewodników Unsere Berge. Wanderungen durch die interessantesten Partien des Eulengebirges, Langenbielau 1882; Führer durch die wichtigsten Partien des Eulengebirges, Langenbielau 1885; Zusammenstellung von 130 Höhenpunkten. Napis na pomniku głosił: „Dem Andenken/ des Mitbegründers des E.G.V. Hauptlehrer Karl Jäschke/ E.G.V. Ortsgruppe Langenbielau/ 25.9.1900.” (Pamięci współzałożyciela Towarzystwa Sowiogórskiego nauczyciela Karla Jäschkego Towarzystwo Sowiogórskie Oddział Bielawa 25.09.1900 r.). Pomnik ten się nie zachował.



Ca. 1921. Das Denkmal auf dem Herrleinberg wurde am 25. September 1900 für den Mitbegründer und Sekretär Langenbielauer „Eulengebirgsverein” Karl Jäschke gebaut. Er war der Lehrer und der Autor die Reiseführer Unsere Berge. Wanderungen durch die interessantesten Partien des Eulengebirges, Langenbielau 1882; Führer durch die wichtigsten Partien des Eulengebirges, Langenbielau 1885; Zusammenstellung von 130 Höhenpunkten. Die Aufschrift auf dem Denkmal lautete: „Dem Andenken/ des Mitbegründers des E.G.V. Hauptlehrer Karl Jäschke/ E.G.V. Ortsgruppe Langenbielau/ 25.9.1900.” Dieses Denkmal existiert heute nicht.




Pomnik Felsmanna / Felsmanns Denkmal

Lata 20. XX w. Pomnik Paula Hugona Felsmanna na górze Heidelberg (Góra Maciek) wystawiony 21 V 1921 r. przewodniczącemu bielawskiego „Eulengebirgsverein” (Towarzystwo Sowiogórskie). Górę Heidelberg nazwano tak od nazwiska właściciela terenu, na którym się znajdowała, a który przekazał ją pod pomnik. Napis na pomniku wykonanym z głazu narzutowego (kwarcyt z ostroszowickiej żwirowni ważący 22 cetnary) głosił: „Seinem/ verdienstvollen Vorsitzenden/ Herrn Paul Felsmann/ d. E.G.V. Langenbielau 1915” (Wielce zasłużonemu przewodniczącemu Panu Paulowi Felsmannowi Towarzystwo Swowiogórskie. Bielawa 1915).



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Das erhalten gebliebene Denkamal für Paul Felsmann (der Vorsitzender „Eulengebirgsverein” auf dem Heidelberg (Góra Maciek). Der Bergename kommt vom Besitzername des Gebietes, auf dem Berg sich befand. Er gab ihn unter dem Denkmal. Die Aufschrift auf dem Denkmal lautete: „Seinem/ verdienstvollen Vorsitzenden/ Herrn Paul Felsmann/ d. E.G.V. Langenbielau 1915”.




Widok z Heidelbergu / Blick vom Heidelberg

Lata 20. XX w. Heidelberg (Góra Maciek). Widok z góry. Przed kościołem ewangelickim widoczna szkoła dla dziewcząt, Kirchstraße 11 (Ludowa 11, dzisiaj Szkoła Podstawowa nr 4). Potoczna nazwa tej szkoły - „Kaffeemühle” (Młynek do kawy) pochodzi od kształtu zaprojektowanego przez Hermanna Schatteburga (przybyłego z Nesse we wschodniej Fryzji, zamieszkałego w Bielawie) budynku szkolnego, przypominającego ręczny młynek do kawy. 5 IV 1894 r. uroczyście położono kamień węgielny pod budowę tej szkoły, a 14 X 1895 r. nastąpiło jej uroczyste otwarcie.



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Heidelberg (Góra Maciek). Blick von oben. Kirchstraße 11 (ul. Ludowa 11, heute Grundschule Nr. 4). Die evangelische Schule für Mädchen, sog. „Kaffeemühle“. Die Bezeichnung kam von Gebäudeform, die von Hermann Schatteburg entworfen wurde und der Kaffeemühle sehr ähnlich war (mit Handkurbel oben darauf). Am 5. April 1894 fand feierliche Grundsteinlegung für die neue Schule statt und am 14. Oktober 1895 wurde die Schule feierlich geöffnet.




Widok z Butterbergu / Blick vom Butterberg

Lata 20. XX w. Butterberg (Góra Maślana). Widok z góry na panoramę zakładu „Christian Dierig”, rejon ulicy Piastowskiej i Fabrycznej.



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Butterberg (Góra Maślana). Blick vom Berg auf das Panorama des Betriebes „Christian Dierig”, die Umgebung der Piastowska – und Fabryczna-Straße.




Widok z Butterbergu / Blick vom Butterberg

Lata 20. XX w. Butterberg (Góra Maślana). Widok na kościół katolicki i liceum ogólnokształcące. W miejscu, gdzie ulica Horst-Wessel-Straße (ul. 1 Maja) krzyżuje się dziś z ul. Gen. Władysława Sikorskiego (obwodnica), widoczne gospodarstwo rolne Georga Schenka (właściciela terenu, na którym mieściła się góra Herrleinberg - Góra Krasnoludków).



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Butterberg (Góra Maślana). Die Aussicht auf die katholische Kirche und die Oberschule. Im Platz, wo sich heute Horst-Wessel-Straße (ul. 1 Maja) und ul. Gen. Władysława Sikorskiego (die Umgehungsstraße) kreuzen, sieht man die Landwirtschaft von Georg Schenk (der Gebietsbesitzer, wo Herrleinberg war).




Stacja „Ober Langenbielau” / Der Bahnhof „Ober Langenbielau”

Pocz. XX w. Ober Bahnhofstraße 11 (ul. Henryka Sienkiewicza 11). Stacja kolejowa „Ober Langenbielau” (Bielawa Górna, po 1945 r. Zachodnia). 15 XI 1890 r. przybyła z Dzierżoniowa na stację „Ober Langenbielau” pierwsza, świątecznie udekorowana lokomotywa. W latach 40. XX w. kierownikiem stacji był Max Krause.



Anfang des 20. Jhdts. Ober Bahnhofstraße 11 (ul. Henryka Sienkiewicza 11). Der Bahnhof „Ober Langenbielau” (Bielawa Górna, nach 1945, Bielawa Zachodnia). Am 15. November 1890 ist die erste, geschmückte Lokomotive aus Reichenbach zur Bahnstation „Ober Langenbielau” gekommen. In den 40er Jahren des 20. Jhdts. war Max Krause der Stationsleiter.




Gospoda „Bahnhofwirtschaft” / Das Gasthaus „Bahnhofwirtschaft”

Lata 30. XX w. Ober Bahnhofstraße 11 (ul. Henryka Sienkiewicza 11). Stacja kolejowa „Ober Langenbielau” (Bielawa Górna, po 1945 r. Zachodnia). Mieściła się tutaj gospoda dworcowa „Bahnhofwirtschaft” (Gospodarstwo Dworcowe). W latach 20. XX w. lokal ten dzierżawił Adolf Lustig, w latach 1928-1937 Wenzel Sauermann, a w 1943 r. Klara Laurig.



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Ober Bahnhofstraße 11 (ul. Henryka Sienkiewicza 11). Der Bahnhof „Ober Langenbielau” (Bielawa Górna, nach 1945, Bielawa Zachodnia). Hier befand sich das Bahnhofgasthaus „Bahnhofwirtschaft”. In den 20er Jahren des 20. Jhdts. pachtete dieses Lokal Adolf Lustig, in den Jahren 1928-1937 Wenzel Sauermann, und im Jahr 1943 Klara Laurig.




ul. Piastowska / Dierigstraße

Lata 30. XX w. Dierigstraße (po wojnie ul. Bolesława Bieruta, obecnie ul. Piastowska). Pierwszy budynek po lewej, Dierigstraße 33 (ul. Piastowska 33), czynszówka, należąca na pocz. XX w. do Emilie Staffe, a później do Karla Schindlera; drugi budynek, Dierigstraße 35 (ul. Piastowska 35), to piekarnia, która na pocz. XX w. należała do Josefa Streckera, od lat 20. XX w. do Paula Seriota, a później do Kurta Loosa. Trzeci budynek, Dierigstraße 36 (ul. Piastowska, budynek nie istnieje), na pocz. XX w. należał do mistrza stolarskiego Josepha Sockela, a po jego śmierci, od lat 20. XX w., do mistrza siodlarskiego Gustava Auliga.



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Dierigstraße (nach dem Zweiten Weltkrieg ul. Bolesława Bieruta, heute ul. Piastowska). Das erste Gebäude links, Dierigstraße 33 (ul. Piastowska 33), das Mietshaus, gehörendes am Anfang des 20. Jhdts. Emilie Staffe, und später Karl Schindler; das zweite Gebäude, Dierigstraße 35 (ul. Piastowska 35), die Bäckerei, die am Anfang des 20. Jhdts. Josef Strecker gehörte, seit den 20er Jahren des 20. Jhdts. Paul Seriot, und dann Kurt Loos. Das dritte Gebäude, Dierigstraße 36 (ul. Piastowska, es existiert nicht), am Anfang des 20. Jhdts. gehörte dem Tischlermeister Joseph Sockel, und nach seinem Tod, seit den 20er Jahren des 20. Jhdts. dem Sattlermeister Gustav Aulig.




ul. Piastowska / Dierigstraße

Pocz. XX w. Dierigstraße (po wojnie ul. Bolesława Bieruta, obecnie ul. Piastowska). Pierwszy budynek po lewej, Dierigstraße 47 (ul. Piastowska 47), na pocz. XX w. należał do niejakiego Klinkharda, później do Wilhelma Baiera; drugi budynek, Dierigstraße 49 (ul. Piastowska 49 – sklep „Za rzeczką”), na pocz. XX w. należał do kupca Gustava Maaßa, który prowadził tutaj drogerię „Germania”; trzeci budynek, Dierigstraße 50 (ul. Piastowska 50), na pocz. XX w. należał do fabrykanta Brunona Riedela, a później do organizacji „Konsumverein Selbsthilfe” (Związek Konsumencki „Samopomoc”).



Anfang des 20. Jhdts. Dierigstraße (nach dem Zweiten Weltkrieg ul. Bolesława Bieruta, heute ul. Piastowska). Das erste Gebäude links, Dierigstraße 47 (ul. Piastowska 47), am Anfang des 20. Jhdts. gehörte Klinkhard, später Wilhelm Baier; das zweite Gebäude Dierigstraße 49 (ul. Piastowska 49 – das Geschäft „Za rzeczką”), am Anfang des 20. Jhdts. gehörte dem Kaufmann Gustav Maaß, der hier die Drogerie „Germania” geführt hat; das dritte Gebäude Dierigstraße 50 (ul. Piastowska 50), am Anfang des 20. Jhdts. gehörte dem Fabrikant Bruno Riedel, und dann der Organisation „Konsumverein Selbsthilfe”.




ul. Piastowska / Dierigstraße

Lata 30. XX w. Dierigstraße (po wojnie ul. Bolesława Bieruta, obecnie ul. Piastowska). Pierwszy budynek po prawej, Dierigstraße 45 (ul. Piastowska, dziś nie istnieje), to drugi murowany dom w Bielawie, wybudowany w 1799 r. Właścicielem tej czynszówki był zakład „Christian Dierig”. Mieściła się tu pracownia krawiecka Helmuta Ganslera i zakład krawiecki mistrza Franza Jiroucha. Drugi budynek, Dierigstraße 48 (ul. Piastowska 48), czynszówka, również należąca do zakładu „Christian Dierig”. Na dole budynku mieścił się sklep obuwniczy Gustava Pfeiffera, Dom Handlowy Günthera Poyera i sklep Hansa Kopkego.



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Dierigstraße (nach dem Zweiten Weltkrieg ul. Bolesława Bieruta, heute ul. Piastowska). Das erste Gebäude rechts, Dierigstraße 45 (ul. Piastowska, heute existiert es nicht), das zweite gemauerte Haus in Langenbielau, gebautes 1799. Dieser Mietshausbesitzer war der Betrieb „Christian Dierig”. Hier befand sich das Schneidereihandwerk von Helmut Gansler und die Schneiderei vom Schneidermeister Franz Jirouch. Das zweite Gebäude, Dierigstraße 48 (ul. Piastowska 48), das Mietshaus, das auch dem Betrieb „Christian Dierig” gehörte. Darunter war das Schuhgeschäft von Gustav Pfeiffer, das Warenhaus von Günther Poyer und das Geschäft von Hans Kopke.




ul. Piastowska / Dierigstraße

Pocz. XX w. Dierigstraße (po wojnie ul. Bolesława Bieruta, obecnie ul. Piastowska). Biały budynek po lewej, Dierigstraße 42 (ul. Piastowska 42), to „Goldenes Schwert” (Złoty Miecz) - jedna z najstarszych gospód w Bielawie. Funkcjonowanie tego lokalu, wówczas karczmy pod nazwą „Folgenäcker”, potwierdzone jest w 1742 i 1820 r. W latach 1906-1908 jako właścicielka wymieniona jest Emma Hoffmann z domu Riedel. W 1913 r. lokal prowadził Albrecht Kattner, w 1924 r. Ludwig Gunschinietz, w 1930 r. Fritz Hoffmann, w 1933 r. Charlotte Hoffmann, a w 1937 r. Walter Treeter. W 1867 r. gospoda ta była również lokalem patronackim założonego w 1861 r. „Oberlangenbielauer Gesang-Verein“ (Górnobielawskie Towarzystwo Śpiewacze). Pierwszy budynek po prawej, Dierigstraße 38 (ul. Piastowska 38), na pocz. XX w. należał do kupca Wilhelma Dittricha, a później do Georga Dittricha (dzisiaj mieści się w tu cukiernia „Adria” i sklep warzywny).



Anfang des 20. Jhdts. Dierigstraße (nach dem Zweiten Weltkrieg ul. Bolesława Bieruta, heute ul. Piastowska). Das weiße Gebäude links, Dierigstraße 42 (ul. Piastowska 42), „Goldenes Schwert” – das älteste Gasthaus in Langenbielau. Dasein dieses Lokals, damals „Folgenäcker”, ist im Jahr 1742 und 1820 bestätigt. In den Jahren 1906-1908 war die Besitzerin Emma Hoffmann geborene Riedel. 1913 führte das Lokal Albrecht Kattner, 1924 Ludwig Gunschinietz, 1930 Fritz Hoffmann, 1933 Charlotte Hoffmann und 1937 Walter Treeter. Im Jahr 1867 war dieses Gasthaus das Patronatslokal „Oberlangenbielauer Gesang-Verein“. Das erste Gebäude rechts, Dierigstraße 38 (ul. Piastowska 38), gehörte am Anfang des 20. Jhdts. dem Kaufmann Wilhelm Dittrich, später Georg Dittrich (heute die Konditorei „Adria“ und der Gemüseladen).




Kościół ewangelicki / Die evangelische Kirche

Pocz. XX w. Kirchplatz (Plac Kościelny). Kościół ewangelicki (dziś kościół katolicki pw. Bożego Ciała). 9 VII 1742 r. hrabina Eleonore Charlotte (z domu Hengel) położyła kamień węgielny pod budowę kościoła ewangelickiego, a pastor Gottfried Heller wygłosił mowę. Patronem świątyni został hrabia Hans Ferdinand von Sandreczky. Budową kościoła kierował cieśla Friedrich Klette z Kamieniczek i mistrz murarski Ulbrich. 2 VII 1743 r. nastąpiło poświęcenie świątyni. Początkowo nie miała ona wieży, z czasem dobudowano z boku niewielką, drewnianą, na której umieszczono trzy małe dzwony. Na stulecie świątyni zadecydowano o jej przebudowie. 10 IX 1842 r. położono nowe belkowanie, a 13 X podniesiono pozłacany hełm wieży. W 1843 r. poświęcono trzy nowe dzwony, wykonane przez mistrza Pühlera z Godnowa. Około 1870 r. stwierdzono niebezpieczeństwo zawalenia się dachu, zatrudniono więc architekta i mistrza budowlanego Hermanna Schatteburga z Nesse we wschodniej Fryzji, który od 15 III 1878 r. kierował trwającą trzy lata przebudową dachu. Powtórne uroczyste otwarcie kościoła odbyło się 18 VIII 1880 r. Wyposażono go nowe organy świdnickiego organmistrza Heinricha Schlaga. Zdobił je obraz bielawskiego malarza Oskara Andersa, przedstawiający Dawida grającego na harfie (obraz wisi tu do dziś). Szczyt wieży do lat 30. XX w. wieńczył krzyż, nad którym później dodano podobiznę koguta symbolizującego mądrość.



Anfang des 20. Jhdts. Kirchplatz (Plac Kościelny). Die evangelische Kirche (heute die katholische Kirche- Fronleichnamkirche). Am 9. Juli 1742 hat die Gräfin den Grundstein gelegt. Der Priester Gottfried Heller hielt die Rede. Der Patron wurde der Graf Hans Ferdinand von Sandreczky. Der Bau führten der Zimmermann Friedrich Klette und der Mauermeister Ulbrich. Am 2. Juli 1743 wurde die Kirche geweiht. Am Anfang hatte sie keinen Kirchturm, aber mit Laufe der Zeit wurde ein kleiner Holzturm angebaut. Im Jahr 1843 wurde drei neue Glocken geweiht, die von Pühler aus Godnow gemacht wurde. Im Jahr war der Umbau des Daches. Die zweite Eröffnung der Kirche fand am 18. August statt. Die Kirche bekam die neue Orgeln, die Heinrich Schlag gebaut hat.




Wnętrze kościoła ewangelickiego / Der Innenraum der

evangelischen Kirche

Lata 20. XX w. Wnętrze kościoła ewangelickiego (dziś kościół katolicki pw. Bożego Ciała).



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Der Innenraum der evangelischen Kirche (heute die katholische Kirche- Fronleichnamkirche)




Widok z wieży / Blick vom Kirchturm

Pocz. XX w. Widok z wieży kościoła ewangelickiego (dziś kościół katolicki pw. Bożego Ciała). Pierwszy budynek po lewej, Kirchplatz 4 (Plac Kościelny 4), stoi na miejscu budynku, w którym od II poł. XVIII w. była szkoła ewangelicka. Po pożarze 7 IV 1909 r. budynek odbudowano, ale był już niewystarczający, więc sprzedano go fabrykantowi Carlowi Jacobowi; kolejnym jego właścicielem był fabrykant Gustav Jacob. W latach 30. XX w. właścicielem budynku, w tym czasie czynszowego, był zakład „Christian Dierig”, którego panoramę widać na dalszym planie.



Anfang des 20. Jhdts. Blick vom Kirchturm (heute die katholische Kirche- Fronleichnamkirche). Das erste Gebäude links, Kirchplatz 4 (Plac Kościelny 4), steht an der Stelle der früheren evangelischen Schule. Nach dem Brand wurde am 7. April 1909 wiederaufgebaut, aber es war nicht ausreichend und wurde von Gustav Jacob gekauft. In den 30er Jahren des 20. Jhdts. war der Betrieb „Christian Dierig” seines Besitzers. Damals war das das Mietshaus.




Widok z wieży / Blick vom Kirchturm

Lata 30. XX w. Widok z wieży kościoła ewangelickiego (dziś kościół katolicki pw. Bożego Ciała). Na pierwszym planie pośrodku, Dierigstraße 68 (ul. Piastowska 68), dom czynszowy, którego właścicielem, na przelomie XI i XX w. był mistrz blacharski Kasimir Superczynski, a od lat 20. XX w. kupiec Wilhelm Böhnke. Na dole znajdował się zakład fryzjerski Augusta Teubera (zakład fryzjerski istnieje tu do dziś). W parterowym domku po lewej, Steinhäuserstraße 1 (ul. Przodowników Pracy 1), mieściła się masarnia Heinricha Hanschmanna, która funkcjonowała tu również po 1945 r., do lat 70. XX w. (w 1978 r. zbudowano w tym miejscu sklep z materiałami budowlanymi „Edi”, dziś „Edi – Junior”).



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Blick vom Kirchturm (heute die katholische Kirche- Fronleichnamkirche). Im Vordergrund in der Mitte, Dierigstraße 68 (ul. Piastowska 68), das Mietshaus, dessen der Besitzer, um die Wende des 19. und 20. Jhdts., der Klempnermeister Kasimir Superczynski war, und seit den 20er Jahren des 20. Jhdts. der Kaufmann Wilhelm Böhnke. Darunter befand sich der Friseursalon von August Teuber (der Friseursalon funktioniert bis heute). Im Haus links, Steinhäuserstraße 1 (ul. Przodowników Pracy 1), war die Fleischerei von Heinrich Hanschmann, die nach 1945 bis den 70er Jahren des 20. Jahrhunderts funktionierte. (Im Jahr 1978 wurde in diesem Platz das Baugeschäft „Edi“ gebaut. Heute „Edi- Junior“).




Widok z wieży / Blick vom Kirchturm

Pocz. XX w. Widok z wieży kościoła ewangelickiego (dziś kościół katolicki pw. Bożego Ciała). Pierwszy budynek po prawej, Neuroderstraße 1 (ul. Ludwika Waryńskiego 1), to gospoda-hotel „Zur Goldenen Sonne” (Pod Złotym Słońcem). W 1886 r. jej właścicielką była wdowa Steinbrich, a w latach 1897-1898 jako właściciele wymienieni zostali Hermann Hein i Auguste Hein. W latach 1912-1920 właścicielem tej gospody była bielawska firma „Friedrich Wendt & Söhne”, w 1920 r. Robert Horn, w 1924 r. Richard Walter, w 1933 r. Georg Fichtner, w 1937 Richard Walter, a w 1943 r. Anna Walter.



Anfang des 20. Jhdts. Blick vom Kirchturm (heute die katholische Kirche- Fronleichnamkirche). Das erste Gebäude rechts, Neuroderstraße 1 (ul. Ludwika Waryńskiego 1), das Wirtshaus „Zur Goldenen Sonne”. 1886 war seine Besitzerin die Witwe Steinbrich, später 1897-1898 Hermann Hein i Auguste Hein. In den Jahren 1912-1920 war der Besitzer „Friedrich Wendt & Söhne”, im Jahr 1929 Robert Horn, 1924 Richard Walter, 1933 Georg Fichtner, 1937 Richard Walter, und im Jahr 1943 Anna Walter.




ul. Ludwika Waryńskiego / Neuroderstraße

Lata 20. XX w. Neuroderstraße 9 (ul. Ludwika Waryńskiego 9). Budynek czynszowy ze sklepem. W pierwszej dekadzie XX w. właścicielem budynku był kupiec Adolf Böhm. Auguste Hielscher zarządzała mieszczącym się tu zakładem zegarmistrzowskim. Od lat 30. XX w. mieścił się tu sklep z odzieżą męską i chłopięcą, który prowadził krawiec August Rotter. Po 1945 r. był tu sklep „Monopolowy”.



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Neuroderstraße 9 (ul. Ludwika Waryńskiego 9). Das Mietshaus mit dem Geschäft. Am Anfang des 20. Jhdts. war der Gebäudebesitzer Adolf Böhm – der Kaufmann. Seit den 30er Jahren des 20 Jhdts. befand sich hier das Geschäft mit den Herrenkleidungen, das der Schneider August Rotter führte. Nach 1945 war hier das Geschäft „Monopolowy”.




Kawiarnia-cukiernia „Café Vogt“

Lata 20. XX w. Feldstraße 8 (ul. Polna 19). Kawiarnia-cukiernia „Café Vogt“ (Kawiarnia Vogta), którą prowadził (ur. w 1869 r.) Agust Vogt, z zawodu mistrz piekarski, ożeniony z Agnes z domu Gebauer. Gdy Agnes zmarła, August wydał ich córkę, Magdalene Gertrud, za mąż za Karla Paula Hirschbergera, syna Paula Hirschbergera - właściciela gospody w Gilowie (Girlachsdorf). Młodzi małżonkowie prowadzili tę cukiernię od 1923 r. Kiedy w 1943 r. Karl Paul Hirschberger zmarł, cukiernię (dalej pod nazwą „Café Vogt“) poprowadził Paul Kuhut.



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Feldstraße 8 (ul. Polna 19). „Café Vogt“, das August Vogt (geb. 1869 ) führte, von Beruf Bäckermeister, geheirateter Anges geborene Gebauer. Als Agnes starb, heiratete Magdalene Gertrud Karl Paul Hirschberger, der Sohn von Paul Hirschberger – der Gasthausbesitzer in Girlachdorf. Die Ehepaar führte das Café seit 1923. Als Karl Paul Hirschberger im Jahr 1943 starb, führte „Café Vogt“ Paul Kuhut.




ul. Polna / Feldstraße

Lata 40. XX w. Feldstraße (ul. Polna). Czerwony budynek po  prawej Feldstraße 2 (ul. Polna 2) to szkoła katolicka wybudowana w 1902 r. (w latach 1945-2008 Szkoła Podstawowa nr 5, później Zespół Szkół Cechu Rzemiosł Różnych i Małej Przedsiębiorczości). Na dalszym planie tzw. Czerwone Osiedle, wybudowane przez zakład „Christian Dierig” dla pracowników firmy.



Die 40er Jahre des 20. Jhdts. Feldstraße (ul. Polna). Das rote Gebäude rechts, Feldstraße 2 (ul. Polna 2), ist das die katholische Schule, gebaute 1902 (in den Jahren 1945-2008 Grundschule Nr. 5, später Zespół Szkół Cechu Rzemiosł Różnych i Małej Przedsiębiorczości). Im Hintergrund sog. die rote Siedlung, gebaute durch den Betrieb „Christian Dierig” für die Arbeiter.




Browar „Bergbrauerei” / Die Brauerei „Bergbrauerei”

Pocz. XX w. Brauergasse 4 (ul. Marcelego Nowotki 4). Browar, przy którym funkcjonowała gospoda „Bergbrauerei” (Browar Górski). Od poł. XIX w. właścicielem tego browaru (i zapewne gospody) był (lub była) Bluschke, a w 1905 r. Carl Brinke. Od lat 20. do lat 40. XX w. właścicielami gospody i browaru byli Fritz Scholz i jego żona, Ida. W 1930 r. gospodę dzierżawił Heinrich Knappe, w 1933 r. Heinrich Thielsch, w 1937 r. prowadził ją Artur Scholz, a w 1943 Elli Scholz.



Anfang des 20. Jhdts. Brauergasse 4 (ul. Marcelego Nowotki 4). Die Brauerei, an der das Gasthaus „Bergbrauerei” funktionierte. Seit der Hälfte des 19. Jhdts. war der Besitzer oder die Besitzerin Bluschke, und im Jahr 1905 Carl Brinke. Von den 20er bis den 40er Jahren waren die Besitzer des Gasthauses und der Brauerei Fritz Scholz und seine Frau, Ida. Im Jahr 1930 pachtete das Gasthaus Heinrich Kanppe, 1933 Heinrich Thielsch, 1937 Artur Scholz und im Jahr 1943 Elli Scholz.




Łąka Dieriga / Die Wiese von Dierig

Lata 20. XX w. Krowy na łące Dieriga obok zakładu „Christian Dierig”. Dziś w tym miejscu znajduje się zbiornik wodny „Sudety”. U podnóża Gór Sowich widać zabudowania rejonu Steinhäuser (Kamieniczki) - fabrykancka rodzina Dierigów budowała w tym rejonie swoje murowane wille.



Die 20er Jahre des 20. Jhdts. Die Kühe auf der Wiese von Dierig neben dem Betrieb „Christian Dierig”. Heute befindet sich in diesem Platz das Staubecken „Sudety“. Am Fuß des Eulengebirges sieht man die Bebauungen der Umgebung Steinhäuser – die Familie Dierig baute in diesem Gebiet ihre gemauerte Villen.




Widok z Herrleinberg / Blick vom Herrleinberg

Lata 30. XX w. Widok z góry Herrleinberg (Góra Krasnoludków) na Górną Bielawę i rejon Nowej Bielawy. Na pierwszym planie Weigelsdorferstraße (ul. Ostroszowicka). Jasny budynek między kominami w centrum, Friedrich-Ebert-Straße 13 (ul. Słowiańska 21), to poświęcona 7 X 1929 r. katolicka „Heilige-Geist-Kapelle” (Kaplica Św. Ducha), w budynku której mieścił się również dom zakonnic i prowadzona przez nie ochronka.



Die 30er Jahre des 20. Jhdts. Blick vom Herrleinberg aufs Ober Langenbielau und Neubielau. Im Vordergrund Weigelsdorferstraße (ul. Ostroszowicka). Das helle Gebäude zwischen den Schornsteinen im Zentrum, Friedrich-Ebert-Straße 13 (ul. Słowiańska 21), geweihte am 7. Oktober 1929 katholische „Heilige-Geist-Kapelle” (Kaplica Św. Ducha), in diesem Gebäude befand sich auch das Ordenshaus und das Kinderheim, das von den Ordensschwestern geführt war.




Gospoda „Zu den Linden” / Das Gasthaus „Zu den Linden”

Lata 30. lub 40. XX w. Schumannsheide 7 i 8, od lat 20. XX w. Weigelsdorferstraße 4 i 6 (ul. Ostroszowicka 5 i 5A). Budynek dawnej gospody „Zu den Linden” (Pod Lipami). Jej właścicielką w 1874 r. była wdowa po Adolfie Schumannie, który według Antona Hanniga doprowadził tę gospodę do upadku. W publikacji o gospodach Bielawy [R. Brzeziński, Gospody u stóp Gór Sowich. Studia z dziejów gastronomii Bielawy do 1945 r., s. 34.] podałem błędną lokalizację tej gospody (miejsce dzisiejszego budynku przy ul. Wiejskiej 9), opierając się na informacji Antona Hanniga, że gospoda znajdowała się w miejscu domu należącego w 1886 r. do fabrykanta F. Suckerta. Odnalezione przeze mnie ostatnio dokumenty archiwalne potwierdzają istnienie tej gospody przy Schumannsheide 7 i 8 (ul. Ostroszowicka 5 i 5A). Od pocz. XX w. do lat 30. XX w. właścicielem tego budynku był Joseph Ginzel - kupiec.



Die 30er oder 40er Jahre des 20. Jhdts. Schumannsheide 7 i 8, seit den 20er Jahren des 20. Jhdts. Weigelsdorferstraße 4 i 6 (ul. Ostroszowicka 5 i 5A). Das Gebäude des alten Gasthauses. Seine Besitzerin war die Witwe von Adolf Schumann im Jahr 1874, der dieses Gasthaus zum Niedergang führte, wie Anton Hannig schreibt. In der Veröffentlichung [R. Brzeziński, Gospody u stóp Gór Sowich. Studia z dziejów gastronomii Bielawy do 1945 r., Wrocław 2006, s. 34.] habe ich die falsche Lokalisierung dieses Gasthauses geschrieben (heutiges Gebäude ul. Wiejska 9), basierte auf die Informationen von Anton Hannig, dass das Gasthaus sich in der Stelle des Hauses vom Fabrikant F. Suckert befand. Die Archivdokumente, die ich letztens gefunden habe, bestätigen, dass dieses Gasthaus an der Schumannsheide 7 i 8 (ul. Ostroszowicka 5 i 5A) funktionierte. Von Anfang des 20. Jhdts. bis den 30er Jahren des 20. Jhdts. war der Besitzer dieses Gebäudes Joseph Ginzel – der Kaufmann.




Ślusarnia Kurta Steuera / Der Schlosserwerkstatt von Kurt Steuer

Wiosna 1933 r. Weigelsdorferstraße 9 (ul. Ostroszowicka, za budynkiem 5 i 5A - budynek dziś nie istnieje). Warsztat ślusarski Kurta Steuera (ur. w Bielawie 30 IV 1896 r.), który praktyczną naukę zawodu ukończył w 1912 r. - u mistrza ślusarskiego Maxa Rechego, w jego warsztacie przy Uferstraße 24 (ul. Brzeżna 24). W czasie I wojny światowej walczył we Francji. W 1920 r. ukończył szkołę jako ślusarz - mistrz instalator. W 1925 r. prowadził warsztat ślusarski Paula Rudolpha, dwa lata później ożenił się z Hildegarde Rudolph – córką właściciela tego warsztatu, a w 1929 r. kupił jego dom i warsztat. W tym warsztacie w 1925 r. wykonał wieżę widokową „Wolfgang Turm” (Wieża Wolfganga – wys. 9 m, umieszczona na Herrleinberg – Góra Krasnoludków). W 1933 r. wykonał kolejną wieżę widokową „Hindenburg Turm” (Wieża Hindenburga – wys. 14 m, umieszczona na górze Sonnenkoppe - Kalenica). Realizowal również wiele zamówień zakładu „Christian Dierig”. Posiadał trzy samochody i do 1940 r. zatrudniał 12 osób. W czasie II wojny światowej został wysłany do obrony „Festung Breslau” (Twierdza Wrocław), gdzie zginął 15 II 1945 r.



Frühling 1933. Weigelsdorferstraße 9 (ul. Ostroszowicka, hinter dem Gebäude 5 i 5A – es existiert heute nicht). Der Schlosserwerkstatt von Kurt Steuer (geb. am 30. April 1896 in Langenbielau), der beim Schlossermeister Max Reche in seinem Werkstatt an der Uferstraße 24 (ul. Brzeżna 24) lernte. Während des ersten Weltkrieges kämpfte in Frankreich. Im Jahr 1929 hat er die Schule als der Schlosser beendet. Im Jahr 1925 führte den Schlosserwerkstatt von Paul Rudolph. 1931 heiratete er Hildegarde Rudolph – die Tochter von Schlosserwerkstattbesitzer, und im Jahr 1929 kaufte er sein Haus und seine Werkstatt. In dieser Werkstatt machte er den Aussichtsturm „Wolfgang Turm” (Hoch 9 m, er befand sich auf dem Herrleinberg – Góra Krasnoludków). Er realisierte auch die Bestellungen vom Betrieb „Christian Dierig”. Er hatte drei Wagen und bis 1940 hat er 12 Personen eingestellt. Er kam ums Leben am 15. Februar 1945 während des zweiten Weltkriegs.




„Hindenburg Turm”

Wiosna 1933 r. Weigelsdorferstraße (ul. Ostroszowicka). Między budynkami złożona do próbnych oględzin wieża „Hindenburg Turm” (Wieża Hindenburga – wys. 14 m), ustawiona na podwórzu warsztatu ślusarskiego Kurta Steuera, gdzie wykonano ją dla uczczenia pięćdziesięciolecia działalności bielawskiego „Eulengebirgsverein” (Towarzystwo Sowiogórskie). Po oględzinach na podwórzu warsztatu wieżę rozebrano i konnymi wozami przetransportowano na Sonnenkoppe (Kalenica 964 m n.p.m), gdzie 2 VI 1933 r. dokonano uroczystego otwarcia wieży, a 5 VI 1933 r. jej poświęcenia.



Frühling 1933. Weigelsdorferstraße (ul. Ostroszowicka). Zwischen den Gebäuden stand auf dem Hof des Schlossers Kurt Steuer „Hindenburg Turm” (Hoch 14 m), wo er gemacht wurde, um das fünfzigjährige Jubiläum „Eulengebirgsverein” zu feiern. Später wurde er abgerissen und in die Sonnenkoppe (Kalenica 964 m n.p.m) transportiert, wo am 2. Juni 1933 die feierliche Eröffnung des Turmes war. Am 5. Juni wurde er geweiht.




Gospoda „Carolinenhof” / Das Gasthaus „Carolinenhof”

Lata 1920-1930. Neuroderstraße 36 (ul. Ludwika Waryńskiego 36). Po lewej gospoda „Carolinenhof” (Dwór Karoliny). W 1908 r. jej właścicielem był Wilhelm Wiener, a w 1920 r. (ur. 2 X 1894 r.) Arthur Gründel, który kupił ją od swojego ojca. Do 1930 r. gospodę dzierżawił Hermann Stiller, szwagier Arthura Gründela, a w latach 1930-1943 prowadził ją Arthur Gründel wraz ze swoją żoną, Barbarą z domu Vitvar (ur. 1 I 1896 r. w Nachodzie). W ostatnich latach II wojny światowej gospodę tę prowadziła Barbara Gründel ze swoją córką Elli Gründel. Arthur Gründel zmarł jako żołnierz 4 VI 1944 r., a wdowa po nim, Barbara pozostała po wojnie w Bielawie i tu zmarła 12 III 1968 r. W gospodzie „Carolinenhof”  miało swoją siedzibę „Oberlangenbielauer Gesang-Verein“ (Górnobielawskie Towarzystwo Śpiewacze).



1920-1930. Neuroderstraße 36 (ul. Ludwika Waryńskiego 36). Links, das Gasthaus „Carolinenhof”. Im Jahr 1908 war sein Besitzer Wilhelm Wiener, 1920 Arthur Gründel, der es von seinem Vater gekauft hat. Bis 1930 pachtete es Hermann Stiller, Schwager von Arthur Gründel, 1930-1943 führte es Arthur Gründel mit seiner Frau Barbara geborene Vitvar (geb. am 1. Januar 1896 in Nachod). Während der letzten Jahre des zweiten Weltkriegs führte das Gasthaus Barbara Gründel mit ihrer Tochter Elli Gründel. Arthur Gründel starb als Soldat am 4.VI.1944. Im Gasthaus „Carolinenhof” hatte den Sitz „Oberlangenbielauer Gesang-Verein“.




Szkoła ewangelicka / Die evangelische Volksschule III

Pierwsze lata 10. XX w. Neuroderstraße (ul. Ludwika Waryńskiego). Najwyższy budynek po prawej, Neuroderstraße 50 (ul. Ludwika Waryńskiego 50), „Evangelische Volksschule III” - szkoła ewangelicka (po 1945 r. Szkoła Podstawowa nr 4). 30 IX 1903 r. gmina bielawska zakupiła teren pod budowę tej szkoły od rolnika Bunerta. Otwarcie szkoły nastąpiło 18 X 1909 r. Mistrz budowlany Springer przekazał wtedy klucze do nowej szkoły pastorowi Krafftowi, który wygłosił uroczystą mowę. Po nim głos zabrali kupiec Paul Felsmann i szkolny inspektor powiatowy dr Franzenburg, po czym zaproszeni goście udali się na uroczysty bankiet do pobliskiej gospody „Quoos” (Podmokła) przy Neuroderstraße 51 (ul. Ludwika Waryńskiego 51). W szkole tej od 1920 r. nauczycielem był pochodzący z Berlina autor kroniki Bielawy (z 1931 r.) Fritz Hoenow (ur. w 1893 r.).



Die 10er des 20. Jhdts. Neuroderstraße (ul. Ludwika Waryńskiego). Das höchste Gebäude rechts, Neuroderstraße 50 (ul. Ludwika Waryńskiego 50), „Evangelische Volksschule III” (nach 1945 – Grundschule Nr. 4). Am 30. August kaufte die Gemeinde dieses Gebiet vom Bauer Bunter. Die Eröffnung der Schule war am 18. Oktober 1090. der Priester Krafft bekam die Schlüssel vom Baumeister Springer, der die feierliche Rede hielt. Später sagten der Kaufmann Paul Felsmann und der Kreisschulinspektor Dr. Franzenburg, dann gingen alle Gäste zum Gasthaus „Quoos” an der Neuroderstraße 51 (ul. Ludwika Waryńskiego 51). In dieser Schule war der Lehrer seit 1920 Fritz Hoenow (geb. 1893) – der Autor Chronik von Langenbielau (1931).




Gospoda „Quoos” / Das Gasthaus „Quoos”

Lata 20. XX w. Neuroderstraße 51 (ul. Ludwika Waryńskiego 51). Gospoda „Quoos” (Podmokła), której właścicielem od pocz. XX w. był Fritz Rindfleisch. Organizowano tutaj m.in. dwudniowe „Großes Weinfest” (Wielkie Festyny Wina). Ta bielawska gospoda była lokalem miejscowego teatru amatorskiego - w 1932 r. wystawiono tu m.in. „Die Schlesische Hochzeit” (Śląskie wesele). Gospoda „Quoos” była także lokalem patronackim Turnverein „Vorwärts” (Towarzystwo Gimnastyczne „Naprzód”). W 1900 r. członkowie tego towarzystwa poświęcili swój sztandar. W czasie I wojny światowej organizacja zawiesiła działalność, bo prawie wszyscy jej członkowie walczyli na froncie (12 z nich zginęło). Działalność towarzystwa wznowiono dopiero w 1919 r., a w 1921 r. powstała nawet sekcja kobieca (Frauen Abteilung). W tym czasie przewodniczącym „Vorwärts” był Reinhold Moese - właściciel sklepu sportowego w Bielawie i fabryki nart w Ostroszowicach.



Die 80er Jahre des 20. Jhdts. Neuroderstraße 51 (ul. Ludwika Waryńskiego 51). Das Gasthaus „Quoos”, dessen der Besitzer von Anfang des 20. Jhdts. Fritz Rindfleisch war. Hier organisierte u.a. „Großes Weinfest”, die zwei Tage dauerten. Dieses Langenbielauer Gasthaus war das Lokal für das Amatourtheater – im Jahre 1932 führte hier u.a. „Die Schlesische Hochzeit”. „Quoos” war auch das Patronatslokal Turnverein „Vorwärts”. Im Jahr 1900 haben die Mitglieder dieses Vereins ihre Fahne geweiht. Während des ersten Weltkriegs hat die Organisation ihrer Tätigkeit eingestellt, weil die Mitglieder an der Front kämpften. Die Tätigkeit des Vereins wurde im Jahr 1919 wieder aufgenommen. Im Jahr hat Frauen Abteilung entstanden. In dieser Zeit war der Vorsitzender „Vorwärts” Reinhold Moese.




Gospoda „Wiesenthal” / Das Gasthaus „Wiesenthal”

Lata 30. XX w. Schumannsheide 19 (ul. Szewska 19). Gospoda „Wiesenthal” (Łąkowa Dolina). Od lat 30. XX w. do 1945 r. prowadziło ją małżeństwo Wilhelm i Emilie Hausdorfowie.



Die 30er des 20. Jhdts. Schumannsheide 19 (ul. Szewska 19). Das Gasthaus „Wiesenthal”. Seit den 30er Jahren des 20. Jhdts. bis 1945 führte es die Ehepaar Wilhelm und Emilie Hausdorf.




ul. Nowobielawska / Neubielauergrund

Pocz. lat 20. XX w. Po prawej, Neubielauergrund 90 (ul. Nowobielawska, powyżej „Pstrąga” – budynek nie istnieje), gospoda „Zum Goldenen Sieb” (Pod Złotym Sitem). Nazwa gospody pochodziła od sit, którymi prawdopodobnie wypłukiwano złoto z przepływającego obok potoku. Po lewej, Neubielauergrund  91 (ul. Nowobielawska – budynek nie istnieje), restauracja „Bergschloß” (Górski Zamek), która funkcjonowało do 1925 r., kiedy to w budynku tym, należącym do Dieriga, otwarto „Kinder Erholungsheim” (Dziecięcy Dom Wczasowy) dla dzieci chorych na gruźlicę.



Anfang der 20er Jahre des 20. Jhdts. Rechts, Neubielauergrund 90 (ul. Nowobielawska, oben „Pstrąg” – das Gebäude existiert nicht), das Wirtshaus „Zum Goldenen Sieb”. Der Name des Wirtshauses kam von den Sieben, deren das Gold aus dem neben durchfließenden Bach wahrscheinlich gewaschen war. Links, Neubielauergrund 91 (ul. Nowobielawska – das Gebäude existiert nicht), das Restaurant „Bergschloß”, das bis 1925 funktionierte, wann das in diesem Gebäude, gehörendes Dierig, wurde „Kinder Erholungsheim” für die Tuberkulosekrankenkinder eröffnet.